Với các chủ đề: “Mối đe dọa đối với an ninh hạt nhân”, “Hành động của các quốc gia nhằm tăng cường an ninh hạt nhân”, “Các biện pháp thể chế và hành động quốc tế về tăng cường an ninh hạt nhân”… Hội nghị lần này nhằm mục đích thúc đẩy cộng đồng quốc tế xích lại gần nhau để cùng đối phó với mối đe dọa từ nguy cơ khủng bố hạt nhân trên toàn cầu. Đây cũng là diễn đàn để các nhà lãnh đạo thế giới tái khẳng định các cam kết ở mức cao nhất về tăng cường an ninh hạt nhân, vật liệu phóng xạ và chống chủ nghĩa khủng bố hạt nhân.

Hội nghị Thượng đỉnh về an ninh hạt nhân tại Washington DC

Các Hội nghị Thượng đỉnh An ninh hạt nhân

Hội nghị Thượng đỉnh an ninh hạt nhân được tổ chức hai năm một lần theo sáng kiến của Tổng thống Mỹ B.OObama vào năm 2009

Hội nghị lần thứ nhất diễn ra tại Washington DC (Mỹ) tháng 4/2010 với sự tham gia của lãnh đạo 50 quốc gia và tổ chức quốc tế

Hội nghị lần thứ hai được tổ chức tại Seoul (Hàn Quốc) tháng 3/2012 với sự tham dự của lãnh đạo 50 quốc gia và đại diện IAEA, EU, Interpol. Hội nghị lần này lấy vấn đề tăng cường an ninh và phòng ngừa các hoạt động khủng bố đối với nguyên liệu hạt nhân và cơ sở hạt nhân làm trọng tâm và sẵn sàng đưa ra các biện pháp an ninh hạt nhân mới.

Hội nghị lần thứ ba diễn ra tại La Hay (Hà Lan) tháng 3/2014, có mặt của nguyên thủ quốc gia các cường quốc hạt nhân thế giới, tại hội nghị này, các nước khẳng định cam kết về các mục tiêu chung, tập trung vào các vấn đề: giải trừ vũ khí hạt nhân; không phổ biến hạt nhân và sử dụng năng lượng htaj nhân vào mục đích hòa bình; giảm thiểu nguy cơ khủng bố hạt nhân…

Thành quả qua các hội nghị thượng đỉnh an ninh hạt nhân là hàng trăm cam kết quốc gia được thực hiện trong các lĩnh vực như dỡ bỏ hoặc tiêu hủy nguyên liệu hạt nhân, thay đổi chức năng lò phản ứng, phê chuẩn và thực hiện các hiệp định, tăng cường quy định, nâng cấp công nghệ; 12 quốc gia đã hoàn toàn chấm dứt việc sử dụng Uranium làm giàu ở cấp độ cao (HEU), đóng cửa hoặc chuyển sang sử dụng Urani được làm giàu ở cấp độ thấp (LEU) tại 24 lò phản ứng hạt nhân và các cơ sở sản xuất đồng vị phóng xạ; nâng cấp an ninh  hơn 32 cơ sở sản xuất và xử lý vật liệu hạt nhân; các cửa khẩu hải quan, sân bay, bến cảng…được tăng cường các thiết bị an ninh phát hiện phóng xạ… Sự phối hợp giữa các nước thực thi các thỏa thuận về an toàn hạt nhân đạt kết quả tích cực. Thỏa thuận hạt nhân lịch sử giữa I-ran và Nhóm P5+1 đạt được thông qua đàm phán góp phần khẳng định cách thức hợp tác hiệu quả trong lĩnh vực này.

Hội nghị lần thứ 4 (NSS 2016)

Hội nghị thượng đỉnh an ninh hạt nhân lần thứ 4 diễn ra trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị càng trở nên gay gắt, cuộc chạy đua sở hữu vũ khí hạt nhân chi phối cục diện thế giới ngày càng khốc liệt. Nga, Mỹ là hai quốc gia có kho vũ khí nguyên tử lớn nhất thế giới, mặc dù đã ký Hiệp ước cắt giảm vũ khí Chiến lược (START II) vào năm 2010, song thỏa thuận này đã không được triển khai khi Nga và Mỹ đối đầu nhau trong việc giải quyết khủng hoảng ở Ukraine, cuộc nội chiến ở Syria…

Trên thế giới hiện nay có khoảng 2.000 tấn vật liệu chế tạo hạt nhân hiện được lưu trữ, nhưng không phải nơi nào cũng được canh gác nghiêm ngặt. Chỉ cần một lượng rất nhỏ urani hay plutôni cũng đủ cướp đi cả trăm ngàn sinh mạng. Theo cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA), từ giữa những năm 90 của thế kỷ 20, có khoảng 2.800 vụ buôn bán trái phép, sở hữu bất hợp pháp và mất cắp các nguyên liệu hạt nhân. Tổ chức chống phổ biến hạt nhân Nuclear Threat Innitiative cho rằng việc bảo vệ các cơ sở hạt nhân, an toàn vận chuyển và thu hồi vật liệu phóng xạ thất lạc hầu như dậm chân tại chỗ do thiếu một hệ thống an ninh hạt nhân toàn cầu hiệu quả

Trong khi đó, tình hình bán đảo Triều Tiên vẫn diễn biến căng thẳng. Đại diện cấp cao Nga không có mặt, I-ran không được mời với lý do Mỹ chỉ hoan nghênh các quốc gia “có thái độ tích cực về an ninh hạt nhân. Ấn Độ, Pakistan và Nhật Bản cũng đang có dấu hiệu tăng cường khả năng hạt nhân của mình.

Hội nghị thượng đỉnh An ninh hạt nhân 2016 cũng bị phủ bóng đen bởi loạt vụ khủng bố tại thủ đô Brúc-xen (Bỉ), nỗi ám ảnh các nhóm khủng bố, nhất là tổ chức tự xưng Nhà nước Hồi giáo (IS), sở hữu “bom phóng xạ”. Các nhà lãnh đạo thế giới cũng lo ngại khủng bố có thể mua những thiết bị bay đơn giản để vận chuyển vũ khí hạt nhân tới trung tâm các thành phố và thực hiện vụ tấn công. Một video mới do IS công bố cho thấy phiến quân đã bắt đầu sử dụng thiết bị bay tự động. Nếu một vụ tấn công bằng nguyên liệu hạt nhân xảy ra, hàng nghìn người có thể thiệt mạng.

Trước bối cảnh đó, Hội nghị đã tập trung thảo luận về các mối đe dọa an ninh hạt nhân, nguy cơ các tổ chức khủng bố thu thập, chế tạo, sở hữu các loại vũ khí làm từ vật liệu hạt nhân; lãnh đạo hơn 50 quốc gia tham dự hội nghị đã tổng kết những kết quả đạt được kể từ Hội nghị NSS lần thứ nhất, qua đó, thảo luận các vấn đề như “tối thiểu hóa” sử dụng urani làm giàu cấp độ cao, thúc đẩy lưu trữ an toàn nguyên liệu hạt nhân, chống buôn lậu hạt nhân, phát hiện và đập tan hoạt động khủng bố hạt nhân, tăng cường hệ thống an ninh hạt nhân quốc tế.

Tại hội nghị, các nhà lãnh đạo các nước cũng bày tỏ quan ngại sâu sắc về hiểm họa rò rỉ các nguồn nguyên liệu hạt nhân vào tay các tổ chức khủng bố, nhất là Nhà nước hồi giáo tự xung (IS). Vì hiện nay, cơ chế kiểm soát nguồn nguyên liệu phóng xạ còn lỏng lẻo. Nguyên liệu hạt nhân cũng có thể tìm thấy với khối lượng nhỏ ở các trường đại học, bệnh viện và các cơ sở khác trên thế giới và thường không được bảo đảm an toàn. Các nhà nghiên cứu thuộc đại học Harvard (Mỹ) cho rằng những nhóm khủng bố như IS có thể đủ khả năng sản xuất và trang bị vũ khí hạt nhân trong tương lai không xa và nêu chi tiết về 3 mối đe dọa hạt nhân từ IS: Vụ nổ bom hạt nhân; phá hoại cơ sở hạt nhân và dùng bom bẩn phát tán vật chất phóng xạ. Trong đó, một vụ nổ bom hạt nhân để lại hậu quả rất thảm khốc; với vụ nổ “bom bẩn” có thể không khiến nhiều người thiệt mạng, nhưng sẽ gây các thiệt hại nặng nề về kinh tế, lên tới hàng tỷ đô la cho công tác dọn dẹp, làm sạch môi trường.

 Hội nghị cũng tập trung thảo luận vấn đề phi hạt nhân hóa bán đảo Triều Tiên. Từ đầu năm 2016, Triều Tiên tuyên bố thử thành công bom nhiệt hạch, tiến hành phóng vệ tinh bằng tên lửa tầm xa và liên tiếp thử tên lửa tầm ngắn, thậm chí đúng vào thời điểm diễn ra hội nghị, khiến dư luận quan ngại về tương lai tiến trình phi hạt nhân hóa bán đảo Triều Tiên.  

Hội nghị còn đề cập đến các biện pháp tăng cường an ninh mạng của các trung tâm điện hạt nhân. Các biện pháp này được đưa ra sau khi xảy ra loạt vụ khủng bố tại thủ đô Brúc-xen (Bỉ) tháng 3/2016, các kết quả điều tra càng dấy lên lo ngại IS có thể có được nguyên liệu để chế tạo “bom bẩn”, khi đây không phải các vụ nổ bom thông thường và một đoạn băng hình được phát hiện về việc các nghi can quay lén hoạt động của một quan chức hạt nhân cấp cao của Bỉ, đồng thời các cảnh báo từ cơ quan chống khủng bố châu Âu về nguy cơ các nhà máy điện hạt nhân của Bỉ bị tấn công mạng…

Kết quả nổi bật của hội nghị lần này là đã ra Tuyên bố chung, trong đó tái khẳng định cam kết ngăn chặn việc để các loại vũ khí hạt nhân rơi vào tay những phần tử cực đoan và nhấn mạnh: "Còn nhiều việc cần phải làm để ngăn chặn các lực lượng phi nhà nước sở hữu hạt nhân và các vật liệu phóng xạ có khả năng được sử dụng cho các mục đích đen tối...”. Kèm theo bản tuyên bố chung này là một phụ lục gồm 5 kế hoạch hành động nhằm thúc đẩy hợp tác giữa các quốc gia tham dự hội nghị và các cơ quan quốc tế như Liên hợp quốc, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) và Cảnh sát quốc tế (Interpol). Đối với Liên hợp quốc tăng cường các nỗ lực thực thi Nghị quyết 1540 của Hội đồng bảo an, buộc các thành viên Liên hợp quốc phải có các biện pháp phù hợp chống phổ biến vũ khí hạt nhân, vũ khí sinh học, hóa học…

An ninh hạt nhân trước những thách thức mới

Mặc dù Hội nghị lần này được cho là thành công, song dư luận quốc tế vẫn dấy lên hoài nghi về quyết tâm thực sự của Mỹ trong vấn đề an ninh hạt nhân. Đầu tiên là sự vắng mặt của Nga, một cường quốc hạt nhân và có tầm ảnh hưởng toàn cầu. Phía Nga cho rằng Mỹ đã chính trị hóa hội nghị này. Bộ Ngoại giao Nga cho biết Nga phản đối việc một số nước “bá quyền” trên thế giới viết sẵn chương trình nghị sự cho các tổ chức quốc tế. Phía Nga cũng nhấn mạnh an ninh hạt nhân là vấn đề cấp bách và Nga đã thảo luận với Mỹ trong suốt 10 năm qua, trong đó có nguy cơ khủng bố hạt nhân. Tuy nhiên, Nga không tham dự hội nghị lần này do phía Mỹ không hợp tác trong quá trình chuẩn bị về các vấn đề cũng như đề tài thảo luận.

Mỹ chỉ đề cập tới an ninh hạt nhân từ góc nhìn của nước Mỹ, tức là xoáy sâu vào nguy cơ khủng bố hạt nhân. Trong khi đó, một nguy cơ hiện hữu xuất phát từ chính các cường quốc hạt nhân như Mỹ lại không được nhắc tới. Tại hội nghị, ông Obama cho rằng một khi “những kẻ mất trí chạm được tay vào bom hạt nhân hoặc vật liệu hạt nhân, chúng có thể sử dụng để giết nhiều người vô tội nhất có thể”. Trên thực tế, chỉ có nước Mỹ từng làm được điều này khi thả 2 quả bom nguyên tử xuống Nhật Bản!

Mặt khác, dù kêu gọi “an ninh hạt nhân”, Mỹ vẫn đang cố gắng hiện đại hóa kho vũ khí hạt nhân. Hầu hết vũ khí thuộc bộ ba hạt nhân là các tên lửa trang bị cho tàu ngầm, máy bay chiến đấu và tên lửa mặt đất, đều sắp hết hạn sử dụng, phải bị thải loại, thay thể hoặc tân trang. Mỹ đang lên kế hoạch xây dựng lại từng bộ phận của bộ ba này, một kế hoạch có thể tiêu tốn khoảng 1.000 tỷ USD trong vòng 30 năm tới. Ngân sách của chính phủ Obama công bố hồi tháng 2/2016 vẫn tiếp tục duy trì nỗ lực này với việc đổ thêm hơn 1,5 tỷ USD vào một quỹ mới dành cho các chương trình mua sắm hạt nhân lớn. Mỹ đang thực hiện chương trình hiện đại hóa 180 quả bom nguyên tử chiến thuật được triển khai tại châu Âu với chi phí có thể lên tới 28,8 tỷ USD.

Mỹ đang cố gắng thể hiện vài trò lãnh đạo trong lĩnh vực an ninh hạt nhân, nhưng mỗi bước đi của Mỹ dường như càng làm nóng thêm cuộc chạy đua vũ trang chứ đừng nói tới viễn cảnh một thế giới không có vũ khí hạt nhân.

Lãnh đạo các nước tham dự Hội nghị Thượng đỉnh về an ninh hạt nhân lần thứ 4 tại Washington DC

Việt Nam ủng hộ không phổ biến vũ khí hạt nhân

Trong các hội nghị trước, Việt Nam đã có nhiều đóng góp tích cực, chủ động vào các nỗ lực chung của cộng đồng quốc tế trong việc ngăn ngừa và giải trừ vũ khí hạt nhân, đặc biệt không để vũ khí hạt nhân và vật liệu hạt nhân rơi vào tay các tổ chức khủng bố. Có nhiều nỗ lực trong bảo đảm việc sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình.

Tại Hội nghị lần này, Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Bình Minh tái khẳng định những nỗ lực và cam kết mà Việt Nam đã và đang tiến hành. Chính sách nhất quán của Việt Nam là ủng hộ các nỗ lực giải trừ toàn diện và không phổ biến vũ khí hạt nhân và nhấn mạnh quyền của các quốc gia trong việc sử dụng hòa bình năng lượng hạt nhân. Việt Nam hiện là thành viên của hầu hết các điều ước quốc tế về giải trừ quân bị, không phổ biến vũ khí hạt nhân và bảo đảm an ninh hạt nhân; đồng thời thông báo các cơ quan Việt Nam đang nỗ lực chuẩn bị tham gia Công ước quốc tế về ngăn chặn các hành động khủng bố hạt nhân. Trên cương vị là Chủ tịch Hội đồng Thống đốc IAEA, Việt Nam đã có những đóng góp tích cực, có trách nhiệm vào công việc của tổ chức quốc tế quan trọng này, đặc biệt trên lĩnh vực bảo đảm an ninh, an toàn hạt nhân.

Phó Thủ tướng Phạm Bình Minh nhận định khủng bố, đặc biệt là khủng bố hạt nhân, và tình trạng phổ biến vũ khí hạt nhân tiếp tục là mối đe dọa đối với hòa bình, an ninh, đồng thời ảnh hưởng đến việc thực hiện quyền chính đáng của các quốc gia sử dụng năng lượng hạt nhân phục vụ phát triển. Vì vậy, Việt Nam kêu gọi cần đẩy mạnh phối hợp hành động và chia sẻ thông tin giữa các cơ chế quốc tế cũng như giữa các quốc gia nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh, phòng chống khủng bố hạt nhân; tăng cường an ninh hạt nhân phù hợp với luật pháp quốc tế và luật pháp của mỗi quốc gia. 

Việt Nam cam kết tiếp tục có những biện pháp để vừa ngăn ngừa phổ biến vũ khí hạt nhân và sẽ ký các thỏa thuận quốc tế với nhiều quốc gia để thúc đẩy việc sử dụng năng lượng hạt nhân vào mục đích hòa bình; tạo điều kiện thuận lợi cho việc ứng dụng công nghệ hạt nhân, trong đó có đảm bảo an ninh cho phát triển điện hạt nhân./.