Chiến sĩ Hóa học tại Lễ kỷ niệm 80 năm Cách mạng tháng Tám thành công và Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (nhiệm vụ A80)

Những bộ quân phục dã ngoại mang màu sắc tươi xanh của những chồi non đang hé dưới ánh nắng vàng ban mai giúp liên tưởng đến sự hồi sinh của môi trường tự nhiên tại những vùng “đất chết” nhờ những vất vả, hy sinh của người lính Hóa. Đặc biệt là lần đầu tiên khối xe đặc chủng kiêu hãnh có mặt trong đội hình diễu duyệt, mặc dù trước đó các khí tài này đã nhiều lần được “trình làng” trong các triển lãm quốc tế về quốc phòng. Nhìn sâu vào đó sẽ thấy được sự kết tinh trí tuệ, tâm huyết, trách nhiệm của bao người con Binh chủng. Là khí tài hóa học nhưng đó là sự tích hợp ứng dụng của rất nhiều công nghệ: công nghệ thông tin (CNTT), công nghệ vật liệu mới, công nghệ sinh học, công nghệ mô phỏng… Qua đó củng cố niềm tin vào khả năng, sức mạnh “vươn tầm” của Binh chủng trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên số hóa. Với lòng khâm phục trước thành tựu hôm nay của Bộ đội Hóa học, trong tôi lại tái hiện những câu chuyện về “buổi bình minh số hóa” của Bình chủng mà tôi được đọc, được nghe các lớp cán bộ đàn anh kể lại và được chứng kiến như một người trong cuộc.

Là một binh chủng kỹ thuật với đội ngũ cán bộ giàu tiềm năng khoa học, suốt chiều dài lịch sử, lãnh đạo Binh chủng các thời kỳ luôn luôn quan tâm việc ứng dụng tiến bộ kỹ thuật vào lĩnh vực chuyên môn. Những đam mê, khát khao khám phá, tiếp thu công nghệ mới, trong đó có ứng dụng CNTT của Bộ đội Hoá học có từ rất sớm.

Ngay từ những năm cuối thập kỷ 70 của thế kỷ trước, các cán bộ của Phân viện Nguyên tử thuộc Viện Hóa học Quân sự đã bắt tay nghiên cứu xây dựng phần mềm vẽ sự lan truyền đám mây phóng xạ theo thời gian thực trên bản đồ nhờ hỗ trợ của  máy tính điện tử Minsk- 32 của Liên Xô đặt tại Trung tâm Máy tính thuộc Viện Kỹ thuật Quân sự. Nhóm này gồm các đồng chí đã tốt nghiệp đại học các chuyên ngành toán, vật lý hạt nhân trong và ngoài nước, rất say mê nghiên cứu khoa học, như các anh Nguyễn Quang Ba, Đinh Công Mạnh, Nguyễn Xuân Thành, Vũ Vinh Quang, Đỗ Đức Hinh... Tuy nhiên, kinh tế đất nước thời kỳ đó lâm vào khủng hoảng, tỉ lệ lạm phát tới 3 con số. Đời sống xã hội nói chung, trong đó có lực lượng vũ trang vô cùng khó khăn. Cán bộ khoa học phải gác việc chuyên môn để đi làm kinh tế, kể cả các việc lao động thủ công như đốt gạch, tăng gia… rồi sau đó phân tán mỗi người một nơi. Đến tháng 4/1983 thì nhiệm vụ trên phải dừng lại, ước mơ đành dang dở.

Trong thập kỷ 80, Binh chủng Hóa học được Liên Xô viện trợ nhiều loại khí tài hiện đại. Một trong số đó là Trạm tính toán, phân tích phóng xạ - hóa học (RAST-1), trong đó có máy tính điện tử chuyên dụng EV -1 và bộ thước tính để nhanh chóng tính toán, đánh giá tình hình hạt nhân, phóng xạ cùng với một số phương tiện khác, phục vụ công tác chỉ huy - tham mưu hóa học. Trạm được đặt trên 2 chiếc xe đặc chủng. Năm 1984, một nhóm cán bộ của Binh chủng được sang Liên Xô huấn luyện khai thác, sử dụng tổ hợp này, gồm các đồng chí Phạm Chương, Nguyễn Quang Ba, Nguyễn Đình Yến, Trần Thế Vị, Lê Kim Diên. Đây là lực lượng cán bộ chuyên trách quản lý, khai thác, sử dụng Trạm. Tuy nhiên, việc sử dụng Trạm RAST-1 tại Binh chủng chỉ dừng ở mức độ đọc dịch tài liệu, tập huấn giới thiệu một số nội dung và đưa vào một vài cuộc diễn tập có tình huống giả định. Sau đó, Trạm chủ yếu được niêm cất tại Kho K61 và định kỳ được các cán bộ Trung tâm DTPXHH (nay là Trung tâm 81) kiểm tra, bảo quản. Trong điều kiện môi trường khí hậu nhiệt đới, các linh kiện bán dẫn, điện tử của máy bị xuống cấp nhanh, khó tìm nguồn vật tư thay thế nên việc bảo đảm kỹ thuật cho Trạm ngày càng khó khăn. Tuy vậy, việc khai thác Trạm tính RAST-1, trong đó có bộ não là máy tính điện tử chuyên dụng  EV-1 đã đóng góp vai trò quan trọng là sớm mở lối cho tư duy ứng dụng CNTT trong lĩnh vực chuyên môn binh chủng.

Cuối thập kỷ 80, cơ quan Bộ Tư lệnh mua sắm được chiếc máy vi tính đầu tiên, tên gọi DATAMINI và một máy in kim FX-2100. Là “của quý” nên máy được đặt trong một phòng riêng, tường quét sơn, chống bụi, chống ẩm. Máy được đưa vào sử dụng phục vụ Đại hội Đảng Binh chủng; Xây dựng phần mềm tính toàn chiều sâu truyền lan của khí Clo; Công tác quản lý tài chính…

Đến giữa thập kỷ 90, toàn Binh chủng Hoá học mới chỉ có vài chiếc máy vi tính để bàn 286, 386 chạy hệ điều hành MS- DOS hoặc phiên bản Windows 3.0 và mấy chiếc máy in kim Epson. Những cơ quan được tiếp xúc đầu tiên với các thiết bị hiện đại này là Trung tâm DTPXHH và mấy phòng nghiệp vụ được ngành dọc trên Bộ trang bị cho như Cơ yếu, Tài chính cùng một số phần mềm chuyên dụng. Người hưởng lợi đầu tiên là cán bộ cơ quan với ứng dụng tin học văn phòng. Hồi đó các văn bản giấy tờ chủ yếu được đánh máy trên máy chữ thủ công, phổ biến nhất là hiệu OLYMPIA, cần giấy pơluya và giấy than với yêu cầu hạn chế thấp nhất việc gõ sai, gõ nhầm. Vì vậy các cơ quan thường phải soạn văn bản bằng cách viết tay, thủ trưởng duyệt, rồi gửi xuống bộ phận văn thư, bảo mật của Văn phòng Bộ Tư lệnh để các nhân viên chuyên nghiệp đánh máy hoặc in rô-nê-ô theo số lượng đăng ký, thời gian chờ đợi có khi vài ngày. Các văn bản sử dụng nội bộ thường là viết tay. Từ khi có máy vi tính, văn bản được soạn thảo trên các phần mềm Word, Excel, có thể sửa lỗi, cắt, dán để hoàn chỉnh trước khi in, rất thuận tiện nên nhiều người trong các cơ quan muốn được sử dụng.

Công nghệ thông tin là lĩnh vực mới nên Bộ Tư lệnh giao cho Bộ Tham mưu, trực tiếp là Trung tâm DTPXHH là đầu mối quản lý chung toàn Binh chủng nhưng việc bảo đảm kỹ thuật mà cốt lõi là kinh phí bảo quản, sửa chữa lại do ngành Tiêu chuẩn- Đo lường - Chất lượng bảo đảm theo hệ thống ngành dọc từ Tổng cục Kỹ thuật trở xuống Cục Kỹ thuật Binh chủng. Vì vậy đòi hỏi sự phối hợp rất chặt chẽ của các cơ quan nhất là việc cập nhật đối tượng bảo đảm.

Về nhân sự, những cán bộ đầu ngành về CNTT ở Binh chủng cũng tập trung chủ yếu ở cơ quan Bộ Tư lệnh và một số ít ở Trường Sĩ quan, Trung tâm Công nghệ xử lý môi trường. Hầu hết họ có gốc là cử nhân, thạc sĩ toán- tin hoặc như các anh Đỗ Đức Hinh, Nguyễn Trọng Kiều, nhất là thạc sĩ CNTT Dương Duy Cương. Đây là những “người thầy”đầu tiên về CNTT của cơ quan Bộ Tư lệnh. Sau đó, có thêm một số cán bộ được đào tạo chuyển loại kỹ sư CNTT tại Học viện Kỹ thuật Quân sự. Để phổ cập kiến thức tin học văn phòng cho cán bộ, Bộ Tư lệnh giao cho Trung tâm DTPXHH tổ chức hàng chục lớp tập huấn cho cơ quan, đơn vị. Đấy là những lớp “bình dân học vụ số” đầu tiên của Binh chủng Hoá học. Các sĩ quan, nhân viên nhiều độ tuổi khác nhau tham gia rất tích cực. Kết quả học được ứng dụng luôn vào công việc hàng ngày của họ.

Sau vài năm, các máy vi tính đời mới hơn như 486, Pentium dùng Windows 95… cũng dần có mặt ở khắp các phòng, ban cơ quan Bộ Tư lệnh. Một số máy tính xách tay (Laptop) cũng có trong các nhóm thực hiện các đề tài, dự án, nhiều nhất là ở Trung tâm Công nghệ xử lý môi trường.

Ở các đơn vị, việc cập nhật tin học muộn hơn. Đầu năm 1997 khi tôi là Phó Trung đoàn trưởng Trung đoàn 86 (nay là Lữ đoàn 86), cả đơn vị chỉ có 1 bộ máy vi tính 286 của ngành Tài chính và 1 bộ đi kèm máy mã dịch của Cơ yếu, đều là do ngành dọc trên cấp và được quản lý nghiêm ngặt. Hiểu rõ tầm quan trọng và tính cấp bách của tin học, sau khi thống nhất trong Ban Chỉ huy, tôi làm công văn đề nghị Bộ Tham mưu giúp đỡ mở lớp tập huấn về tin học văn phòng cho cán bộ và nhân viên Trung đoàn. Bộ Tham mưu cử đồng chí Nguyễn Trọng Kiều, Vũ Hải mang theo 5 bộ máy tính xuống hướng dẫn. Lớp học được tổ chức ở hội trường Trung đoàn, gồm 20 cán bộ nhân viên của các ban và các tiểu đoàn chọn và cử về học. Phương pháp truyền đạt là giới thiệu sơ bộ về lý thuyết sau đó thực hành luôn trên máy theo từng nhóm. Anh em học rất tự giác, tích cực. Nhiều đồng chí quân nhân chuyên nghiệp trẻ tiếp thu rất nhanh, thao tác trên bàn phím như những nhân viên CNTT thực thụ. Đây là lớp “bình dân học vụ” đầu tiên về CNTT ở Trung đoàn 86. Kết thúc khoá học, nếu chờ xin được kinh phí để mua hoặc xin cấp máy mới sẽ rất lâu nên tôi làm văn bản đề nghị Bộ Tư lệnh cho Trung đoàn mượn một bộ máy vi tính 286 để anh em thực hành. Được đồng chí Phó Tư lệnh Tham mưu trưởng Nguyễn Ngọc Linh có bút phê đồng ý, anh Phạm Chương, Chỉ huy trưởng Trung tâm DTPXHH nói anh Kiều để lại cho đơn vị chiếc máy vi tính 286 và một chiếc máy in kim LQ-1050 đặt tại phòng giao ban Sở Chỉ huy như một  “báu vật”, chuyên để soạn thảo văn bản cho chỉ huy Trung đoàn.

Có kiến thức rồi nên cuối năm đó các ban đều xin ngành dọc trên Bộ Tư lệnh trang bị cho máy vi tính để làm việc. Một số phần mềm nghiệp vụ ở các ngành cũng dần được cập nhật, nhất là trong quản lý nhân sự, trang bị, vật tư… Nhờ đó, công việc của cơ quan Trung đoàn được đổi mới nhanh chóng cả về tiến độ và chất lượng. Trình độ tiếp thu và ứng dụng CNTT của đội ngũ cán bộ, nhân viên cũng được nâng cao rõ rệt.

Cùng với việc tích cực phổ cập kiến thức cho nhiều đối tượng theo bề rộng, lực lượng mũi nhọn về CNTT mạnh dạn, chủ động đột phá giải quyết các vấn đề chuyên môn của Binh chủng. Chuyên gia CNTT nơi khác có thể giỏi về CNTT nhưng cũng không thể hiểu sâu về chuyên ngành hóa học được. Các cán bộ của Trung tâm DTHHPX chủ trì, phối hợp với một số cơ quan, đơn vị tìm tòi, khám phá các giải pháp công nghệ thay thế máy tính EV-1 trên Trạm RAST-1, tự tin làm chủ các trang thiết bị thế hệ mới, ứng dụng có hiệu quả và rất sáng tạo. Anh em Trung tâm viết được nhiều phần mềm chuyện dụng cho các hoạt động đặc thù của Binh chủng như: Dự toán thiệt hại khi địch tập kích vũ khí hóa học; Đánh giá tình hình trong tình huống địch tập kích vũ khí hóa học trên bản đồ số; Mô phỏng máy tính EV-1 giải các bài toán phóng xạ, hạt nhân; Tính toán màn khói; Quản lý các trọng điểm hóa chất độc công nghiệp, đánh giá sự cố hóa chất; Quản lý số liệu trạm quan trắc phóng xạ, hóa học trên bản đồ số; Tra cứu thuật ngữ Bộ đội Hóa học…

Các phần mềm này được kịp thời đưa vào tập huấn giới thiệu cho các đối tượng đang đào tạo tại Trường Sĩ quan Phòng hóa và tại các hội nghị tập huấn chủ nhiệm hóa học toàn quân. Trong các cuộc trưng bày triển lãm sáng kiến, cải tiến kỹ thuật của Binh chủng, các sản phẩm mang nhiều tính trí tuệ đó nhận được sự khen ngợi, đánh giá cao của lãnh đạo và các cơ quan Bộ Quốc phòng, Bộ Khoa học - Công nghệ - Môi trường.

Quá trình phát triển ứng dụng CNTT của Binh chủng Hoa học có sự phối hợp chặt chẽ, học hỏi kinh nghiệm của các đơn vị bạn, như: Trung tâm Toán Máy tính, Cục Đồ bản, Học viện Kỹ thuật Quân sự, Binh chủng Thông tin…Một số phần mềm quản lý trang bị, vật tư do nơi khác viết và phổ biến cho các đơn vị nhưng không phù hợp với đặc thù hóa học được anh em của Binh chủng phát hiện và tham gia “sửa lỗi”. Cùng với đó, Trung tâm DTHHPX còn thiết lập các hệ thống mạng cục bộ WAN trong cơ quan Bộ Tư lệnh, nhằm hướng tới cải tiến nề nếp công tác quản lý chỉ huy, đồng thời trang bị kiến thức, tác phong công tác trên môi trường mạng cho cán bộ. Tuy nhiên, hiệu quả khai thác sử dụng mạng chưa cao do tư duy chưa kịp đổi mới và “thông tin chạy bộ” vẫn là thói quen khó sửa. Sau đó internet và mạng LAN của Bộ Quốc phòng nhanh chóng được ứng dụng rộng rãi, hiệu quả, an toàn trong toàn Binh chủng.

 Đã nhiều thập kỷ trôi qua, kế thừa và phát huy truyền thống sáng tạo, vượt khó của Bộ đội Hóa học, những thành tựu trong chuyển đổi số được lớp lớp cán bộ, chiến sĩ hôm nay ứng dụng mạnh mẽ trong tất cả các lĩnh vực công tác, góp phần đưa Binh chủng không ngừng vươn xa cùng quân đội và đất nước. Song buổi bình minh đầy khát vọng vươn lên từ thiếu thốn, gian khó của thế hệ cán bộ Hóa học hôm qua vẫn đọng lại những dấu ấn sâu đậm không thể nào quên./.

Trung tướng Phạm Quốc Trung

Nguyên Tư lệnh Binh chủng Hóa học

Cảm nhận của đông chí Thiếu tướng Nguyễn Đình Hiền, Tư lệnh Binh chủng.

Sau khi đọc bài viết “Nhớ buổi bình minh chuyển đổi số của Binh chủng Hóa học” của Trung tướng, PGS.TS Phạm Quốc Trung, Nguyên Tư lệnh Binh chủng Hóa học, tôi thực sự xúc động và trân trọng trước những dòng hồi ức chân thành, giàu chiều sâu thực tiễn và trí tuệ của thế hệ cán bộ đi trước. Bài viết không chỉ là một ký ức đẹp, mà còn là một lát cắt lịch sử sinh động về tinh thần dấn thân, sáng tạo, vượt khó của Bộ đội Hóa học trong những năm tháng vô cùng gian nan, khi đất nước còn nhiều thiếu thốn, nhưng khát vọng làm chủ khoa học - công nghệ đã sớm được nhen nhóm và bền bỉ nuôi dưỡng.

Từ những máy tính Minsk-32, EV-1, những lớp “bình dân học vụ số” đầu tiên, cho đến các phần mềm chuyên dụng do chính cán bộ Binh chủng tự nghiên cứu, phát triển, bài viết đã cho thấy một chân lý rất sâu sắc: Chuyển đổi số của Binh chủng Hóa học không phải là phong trào nhất thời, mà là quá trình được hình thành từ tư duy, bản lĩnh và trí tuệ của nhiều thế hệ cán bộ, chiến sĩ.

Đối với chúng tôi hôm nay, đây vừa là niềm tự hào, vừa là trách nhiệm lớn lao. Những thành tựu chuyển đổi số hiện nay của Binh chủng chính là sự tiếp nối trực tiếp từ “buổi bình minh” đầy gian khó ấy. Mỗi bước tiến mới đều mang trong đó dấu ấn của lớp người đi trước - những người đã đặt nền móng bằng niềm tin, bằng ý chí và bằng tinh thần cống hiến thầm lặng.

Từ những cảm nhận sâu sắc đó, tôi kính mong Trung tướng, PGS.TS Phạm Quốc Trung và các Thủ trưởng Bộ Tư lệnh Binh chủng qua các thời kỳ tiếp tục quan tâm, theo dõi, động viên và tạo điều kiện thuận lợi hơn nữa để Binh chủng Hóa học phát triển, nhất là trong lĩnh vực khoa học - công nghệ và chuyển đổi số, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Sự quan tâm, theo dõi của Thủ trưởng Bộ Tư lệnh Binh chủng qua các thời kỳ sẽ là nguồn động viên to lớn, giúp Binh chủng vững tin tiếp bước, phát triển bền vững và vươn xa hơn nữa trong kỷ nguyên số.

Trân trọng cảm ơn!