Khoảng 7h30 sáng 09/9/2016 (giờ Hà Nội), một trận động đất nhân tạo mạnh 5,3 độ richter được phát hiện ngay tại bãi thử hạt nhân chính của Triều Tiên. Ít lâu sau, Bộ Quốc phòng Hàn Quốc tuyên bố trận động đất kể trên thực chất là một vụ thử hạt nhân có sức công phá lớn, khoảng 10 kiloton. Hãng thông tấn Trung ương Triều Tiên (KCNA) nhanh chóng xác nhận nước này đã thử nghiệm thành công “đầu đạn hạt nhân thu nhỏ”. Triều Tiên còn nêu rõ vụ thử hạt nhân lần này không có sự rò rỉ vật liệu hạt nhân và không gây ra tác động về môi trường. Đồng thời khẳng định thành công của vụ thử nghiệm làm cho nước này có đủ khả năng để lắp đầu đạn hạt nhân phù hợp để gắn vào các tên lửa đạn đạo như Scuds, tên lửa tầm trung Rodong và Musudan, hay các tên lửa phóng từ tàu ngầm. Có nghĩa là Triều Tiên có khả năng sản xuất hàng loạt đầu đạn hạt nhân cỡ nhỏ, nhẹ và đa dạng với khả năng tấn công cao hơn. So với các vụ thử hạt nhân trước đó, vụ thử lần thứ 5 có sức công phá lớn nhất; 4 vụ thử hạt nhân trước đây của Triều Tiên thường chỉ gây ra các trận động đất với cường độ chưa tới 5 độ richte. Vụ thử hạt nhân đầu tiên năm 2006 và vụ thử hồi tháng 01/2016 gây ra các trận động đất nhân tạo mạnh 3,9 và 4,8 độ richte, trong khi vụ thử lần thứ 5 này có cường độ tới 5,3 độ richte, năng lượng giải phóng ước tính lên tới 10-12 kiloton, tương đương 70-80% sức công phá của quả bom nguyên tử Mỹ thả xuống thành phố Hiroshima của Nhật Bản vào năm 1945.

Tham vọng hạt nhân của Triều Tiên

Bất chấp các lệnh trừng phạt của cộng đồng quốc tế, Cộng hòa dân chủ nhân dân Triều tiên luôn tìm cách sở hữu vũ khí hạt nhân. Chương trình phát triển vũ khí hủy diệt của Triều Tiên bắt đầu năm 1956. Dù là một bên của Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân nhưng Bình Nhưỡng rút lui năm 2003 với lý do bị chính sách thù địch của Mỹ đe dọa.

Ngày 9/10/2006, Triều Tiên tiến hành vụ thử hạt nhân đầu tiên tại Punggye-yok. Trong vụ thử này, Bình Nhưỡng cho nổ một thiết bị dựa trên plutonium thay vì uranium đã làm giàu. Các cơ quan tình báo phương tây sau đó thông báo, phân tích mảnh vụn phóng xạ trong các mẫu không khí thu thập được cho rằng đó không phải là một quả bom lớn, mạnh chưa đầy 1 kiloton, gây nghi ngờ về mức độ tinh vi và tính hiệu quả của vũ khí này. Với độ mạnh như vậy, quả bom chưa bằng 1/10 quả bom được thả xuống Hiroshima năm 1945. Phản ứng về hành động này, Liên Hợp Quốc đã thông qua một loạt đòn cấm vận kinh tế và quân sự nhằm vào Triều Tiên.

Tháng 2/2007, Triều Tiên đồng ý đóng cửa lò phản ứng hạt nhân chính ở Yongbyon để đổi lấy viện trợ và các nhượng bộ ngoại giao. Tuy nhiên, đàm phán sa lầy khi Triều Tiên cáo buộc Mỹ, Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc và Nga không thực thi các nghĩa vụ như đã cam kết.

Ngày 25/5/2009, Triều Tiên tiến hành vụ thử hạt nhân lần 2, đúng một tháng sau khi Triều Tiên rút khỏi bàn đàm phán quốc tế về hạt nhân. Bộ Quốc phòng Nga ước tính vụ nổ mạnh 20 kiloton, tương đương các quả bom Mỹ phá hủy hoàn toàn Hiroshima và Nagasaki năm 1945. Vụ nổ gây ra một cơn địa chấn mạnh 4,7 độ Richter ở khu vực gần Kiju, nơi được coi là địa điểm thử hạt nhân Pungye-ri. Triều Tiên tuyên bố đây là một phần các biện pháp nhằm mở rộng lá chắn hạt nhân phòng thủ của Triều Tiên trong mọi hướng. Vụ thử lần thứ 2 khiến Triều Tiên hứng chịu thêm các biện pháp trừng phạt của Liên hợp quốc.

Ngày 12/2/2013, Triều Tiên tiến hành vụ thử hạt nhân lần thứ 3 tại bãi Pungye-ri. Các cơ quan chuyên trách của Hàn Quốc, Nhật Bản và Mỹ phát hiện trận động đất mạnh từ 4,9 đến 5,1 độ Richter tại nơi Triều Tiên thử hạt nhân, sức công phá của vụ nổ tương đương 6.000 tới 7.000 tấn thuốc nổ TNT. Tiếp sau đó, hãng Thông tấn Nhà nước Triều Tiên KCNA xác nhận nước này đã thử thành công một quả bom ở một cấp độ cao theo cách “an toàn và hoàn hảo”, sử dụng một thiết bị hạt nhân thu nhỏ và nhẹ hơn, với sức nổ lớn hơn trước và không gây bất kỳ tác động tiêu cực nào đối với môi trường sinh thái xung quanh.

 Sáng ngày 06/01/2016, Triều Tiên thông báo thử thành công bom nhiệt hạch (bom H) và khẳng định Triều Tiên là quốc gia có tiềm lực vũ khí hạt nhân. Đây là vụ nổ thử hạt nhân lần thứ 4 kể từ năm 2006. Chủ tịch Kim Jong-un đã giải thích rằng, biện pháp này là cần thiết để “giữ gìn trật tự” trên bán đảo và bảo vệ đất nước không bị tấn công. Ngay lập tức, cộng đồng quốc tế đã bày tỏ quan ngại về việc Triều Tiên thực hiện nổ thử hạt nhân sẽ làm tình hình trên bán đảo Triều Tiên tồi tệ thêm và làm bất ổn định tình hình tại khu vực. Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (HĐBA LHQ) đã thông qua một lệnh trừng phạt mới với các điều kiện khó khăn chưa từng có đối với Triều Tiên. Theo đó, kêu gọi lệnh cấm xuất khẩu than đá, quặng sắt, titan, vanadium, vàng và các kim loại quý khác của Bình Nhưỡng. Bên canh đó, còn có lệnh cấm vận hàng không và nhiên liệu tên lửa.

Vụ thử hạt nhân lần này cũng vậy, ngay sau khi Triều Tiên tuyên bố đã tiến hành thành công một vụ thử hạt nhân thứ 5, nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế đã lên án mạnh mẽ. HĐBA LHQ khẳng định sẽ lập tức bắt tay ngay vào các biện pháp trừng phạt. Nhiều nhà quan sát cho rằng, vụ việc này sẽ dẫn đến một nghị quyết trừng phạt mới của HĐBA LHQ mạnh mẽ hơn Nghị quyết số 2270 được thông qua sau khi Triều Tiên tiến hành vụ thử hạt nhân lần thứ tư vào tháng 1/2016 và phóng tên lửa tầm xa vào tháng 2/2016.

Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cho rằng, vụ thử hạt nhân mới nhất của Triều Tiên, nếu được xác nhận, gây "quan ngại sâu sắc và đáng tiếc". Tổng Giám đốc IAEA Yukiya Amano nói: "Đây là sự vi phạm rõ ràng các nghị quyết của HĐBA LHQ và hoàn toàn coi thường những yêu cầu liên tiếp của cộng đồng quốc tế. Đây là một hành động đáng tiếc và gây lo ngại sâu sắc". Cùng với những tuyên bố ngoại giao, Mỹ đã điều máy bay ném bom chiến lược B-1B Lancer đến bán đảo Triều Tiên để trấn an Hàn Quốc và cảnh báo Triều Tiên. Đây là loại máy bay ném bom chiến lược ưu việt của không quân Hoa Kỳ.

Bên cạnh các vụ thử hạt nhân, Triều Tiên cũng đang nỗ lực thu nhỏ vũ khí thành đầu đạn để lắp lên tên lửa đạn đạo. Việc Triều Tiên phóng thành công tên lửa đưa vệ tinh vào quỹ đạo cho thấy họ đang dần sở hữu công nghệ chế tạo tên lửa liên lục địa, có thể tấn công tới các mục tiêu nằm xa khu vực.

Lý do khiến Triều tiên gia tăng các vụ thử hạt nhân

Sở dĩ trong những năm gần đây, Bình Nhưỡng liên tục tiến hành các vụ thử hạt nhân và tên lửa là bởi vì Triều Tiên luôn coi vũ khí hạt nhân là “gươm báu” để đối phó với kẻ thù xâm lược; sự tồn tại của Triều Tiên như một quốc gia có chủ quyền là nhờ nước này trực tiếp sở hữu vũ khí hạt nhân. Bình Nhưỡng cảnh giác về sự hiện diện quân đội Mỹ tại biên giới phía nam với gần 30.000 quân đồn trú tại Hàn Quốc cùng nhiều vũ khí, phương tiện. Triều Tiên lo ngại Mỹ và Hàn Quốc thực hiện dự án thiết lập hệ thống phòng thủ THAAD trên đất Hàn Quốc; dự án này khi đi vào hoạt động sẽ giám sát chặt chẽ các cơ sở hạt nhân của Triều Tiên; không muốn hệ thống tên lửa đánh chặn của Mỹ ngay sát  mình, Triều Tiên buộc phải dùng đến con bài hạt nhân để dằn mặt cả Mỹ và Hàn Quốc. Mặt khác, việc Triều Tiên có vũ khí hạt nhân trong tay, nhất là tên lửa mang đầu đạn hạt nhân có khả năng bay tới tận lục địa Mỹ, thì Mỹ sẽ phải thận trọng hơn, không thể đặt cược sinh mạng của người dân Triều Tiên và các đồng minh vào ván bài mạo hiểm ở Triều Tiên, hoặc ngay cả khi có thời cơ kích động bạo loạn như họ đã từng làm ở Trung Đông và Bắc Phi. Những vụ thử hạt nhân dồn dập của Triều Tiên cho thấy, ông Kim Jong-un không khoanh tay, phó mặc số phận của mình cho Mỹ, cũng không muốn mình bị treo cổ như lãnh đạo các nước Iraq, Libya trước đây.  

Nghiên cứu cuộc khủng hoảng trên bán đảo Triều Tiên gần đây cho thấy, Triều Tiên luôn sử dụng các cuộc khủng hoảng hạt nhân để đổi lấy viện trợ về kinh tế từ phương Tây. Đầu những năm 1990, Triều Tiên đã đồng ý dỡ bỏ các thanh nhiên liệu từ một lò phản ứng hạt nhân, đổi lại Mỹ cam kết hỗ trợ về năng lượng. Sau vụ thử hạt nhân năm 2006, các bên tham gia đàm phán về giải trừ vũ khí trên bán đảo Triều Tiên đã cam kết hỗ trợ năng lượng và kinh tế cho Triều Tiên, đổi lại Bình Nhưỡng đóng các cơ sở hạt nhân của nước này. Tuy nhiên, sau đó họ vẫn tái khởi động chương trình hạt nhân, bởi vì Triều Tiên muốn tạo ra một cuộc khủng hoảng trước khi để ngỏ khả năng nào đó để trao đổi. Vụ thử hạt nhân hôm 09/9/2016 vừa qua, được xem là một thành công lớn, có thể cho phép Triều Tiên thu hút được nhiều hơn sự chú ý của cộng đồng quốc tế đối với mình.

Liên tục thử nổ hạt nhân còn là một biện pháp để ông Kim Jong-un củng cố vị thế, quyền lực của mình, mặc dù tuổi đời còn rất trẻ, nhưng nhà lãnh đạo Triều Tiên đã có những biện pháp rất cứng rắn, ông đã ra lệnh tiến hành 3 trong tổng cộng 5 vụ thử hạt nhân và tên lửa đạn đạo có khả năng mang đầu đạn hạt nhân, nhằm tiếp nối chính sách “ưu tiên quân sự” từ thời bố ông-cố Chủ tịch Kim Jong-iIl. Ông Chun Yung Woo, nguyên là nhà đàm phán hạt nhân của Hàn Quốc, nhận định rằng: “Ông Kim rất khôn ngoan khi chế tạo vũ khí hạt nhân. Có được vũ khí có sức răn đe có tầm quan trọng hơn nhiều, bất chấp nước này có bị cô lập lớn hơn”.

Hậu quả từ các lệnh cấm vận của cộng đồng quốc tế làm cho nền kinh tế của Triều Tiên kiệt quê, kéo theo đó là sự lạc hậu của các vũ khí thông thường, mặc dù quân đội Triều Tiên có đến hơn một triệu quân, nhưng phần lớn vũ khí, trang bị đều trở nên lạc hậu. Để lấp khoảng trống này, Bình Nhưỡng đã tìm cách phát triển các tàu ngầm, tên lửa tầm xa và vũ khí hạt nhân. Theo ngân hàng Bank of Korea, Triều Tiên ước chi khoảng 700 triệu USD đến 10 tỷ USD mỗi năm cho chương trình phát triển vũ khí hạt nhân. Đây là một khoảng ngân sách lớn đối với một quốc gia mà GDP đạt chỉ khoảng 28 tỷ USD.

Chương trình phát triển vũ khí hạt nhân của Triều Tiên đã tăng tốc từ những năm đầu 1990 sau khi Liên bang Xô viết sụp đổ, Bình Nhưỡng cảm nhận rằng đồng minh duy nhất là Trung Quốc tăng cường quan hệ với Hàn Quốc. Đặc biệt kể từ khi ông Tập Cận Bình lên cầm quyền, Trung quốc không còn là đồng minh gắn bó với Triều Tiên như trước đây; tại Hội đồng bảo an Liên hợp quốc, Trung quốc đã không ngần ngại biểu quyết thông qua các lệnh trừng phạt Triều Tiên. Vì vậy Bình Nhưỡng đã tăng tốc phát triển vũ khí hạt nhân để nhằm giảm ảnh hưởng từ phía Trung Quốc. Tiến sĩ Park Chang Kwon nghiên cứu cao cấp tại Viện nghiên cứu quân sự Hàn Quốc nhận định: “Triều Tiên đang cố gắng thoát cái khỏi bóng của Trung Quốc. Bắc Kinh hiện ít có ảnh hưởng lên Bình Nhưỡng. Chính phủ Bình Nhưỡng đã tự hào về các vũ khí hạt nhân của nước này và miễn cưỡng trước áp lực từ Trung Quốc”.

Lập trường của Việt Nam

Ngày 10/9/2016, trả lời câu hỏi của phóng viên đề nghị cho biết phản ứng của Việt Nam trước việc ngày 9/9/2016, Triều Tiên tiến hành thử hạt nhân, Người Phát ngôn Bộ Ngoại giao Lê Hải Bình nêu rõ: Lập trường nhất quán của Việt Nam là ủng hộ phi hạt nhân hóa bán đảo Triều Tiên, ủng hộ việc cấm thử hạt nhân toàn diện, không phổ biến hạt nhân và tiến tới giải trừ loại vũ khí này. Việt Nam quan ngại sâu sắc trước việc Cộng hòa dân chủ nhân dân Triều Tiên tiến hành thử hạt nhân sáng ngày 9/9/2016, vi phạm nghiêm trọng các Nghị quyết liên quan của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, làm gia tăng căng thẳng, đe dọa hòa bình, ổn định ở khu vực. Việt Nam kêu gọi các bên liên quan cần tuân thủ nghiêm túc các Nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, có các hành động thiết thực thúc đẩy hòa bình, ổn định trên bán đảo Triều Tiên.

Bản đồ bãi thử hạt nhân của Triều Tiên

Một trận động đất có cường độ 5,3 độ richter đã được phát hiện gần địa điểm thử hạt nhân Punggye-ri ở miền bắc Triều Tiên vào sáng 9-9. Ảnh: Reuters

Người dân Bình Nhưỡng theo dõi bản tin về vụ thử hạt nhân lần thứ 5 hôm 9/9. (Nguồn: AP)