Hiện nay, chất độc hóa học/Dioxin đang còn tồn tại ở một số khu vực với nồng độ rất nguy hiểm, chủ yếu là ở các sân bay Đà Nẵng, Biên Hoà, Phù Cát; trước kia, những nơi này được sử dụng làm kho chứa, nơi nạp chất diệt cỏ vào máy bay trước khi đi phun rải, nơi rửa máy bay sau khi đi phun rải về và là nơi chứa các vỏ thùng đựng chất diệt cỏ sau khi đã nạp vào các phương tiện phun rải. Chất độc CS và đạn dược chứa CS vẫn còn lại với số lượng khá lớn, một phần nằm ở các kho, căn cứ quân sự cũ, một phần nằm rải rác ở các cánh rừng, nương rẫy thuộc các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên và hầu hết các tỉnh miền Nam nước ta; ngoài ra trước khi rút chạy khỏi các căn cứ, Mỹ, Ngụy còn đào hố chôn lấp các thùng và đạn dược chứa chất độc CS.

Trực thăng Mỹ rải chất độc hóa học trong Chiến tranh Việt Nam

Chiến tranh đã qua đi hơn 40 năm, song hậu quả của cuộc chiến tranh hoá học vẫn còn rất nặng nề đối với con người cũng như môi trường sinh thái. Nhận thức sâu sắc tác hại của chất độc hóa học, ngay sau khi kết thúc chiến tranh, Đảng, Nhà nước, Quân đội ta đã có nhiều chủ trương, chính sách, huy động nhiều nguồn lực xã hội để hàn gắn vết thương chiến tranh, khắc phục hậu quả chất độc hóa học, khôi phục và phát triển sản xuất. Để triển khai thực hiện, ngày 27/4/2004, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 67/QĐ-TTg phê duyệt “Kế hoạch hành động giai đoạn 2004-2010 khắc phục hậu quả chất độc hoá học do Mỹ sử dụng trong chiến tranh Việt Nam”. Để thực hiện Quyết định này ngày 27/7/2004 Bộ trưởng Bộ Quốc phòng có Chỉ thị số 57/CT-QĐ về việc triển khai thực hiện Kế hoạch nêu trên. Tiếp đó, ngày 01/6/2012, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 651/QĐ-TTg phê duyệt “Kế hoạch hành động quốc gia khắc phục cơ bản hậu quả chất độc hoá học do Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam đến năm 2015 và định hướng đến năm 2020”; ngày 16/9/2013, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng ban hành Quyết định số 3490/QĐ-BQP phê duyệt “Kế hoạch hành động khắc phục cơ bản hậu quả chất độc hoá học do Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam đến năm 2015 và định hướng đến năm 2020 của Bộ Quốc phòng” nhằm mục tiêu giải quyết cơ bản hậu quả của chất độc hóa học do Mỹ sử dụng trong chiến tranh đối với môi trường và con người ở Việt Nam.

Trong Kế hoạch hành động, Binh chủng Hoá học được Bộ Quốc phòng giao nhiệm vụ: Khoanh vùng, cô lập toàn bộ và từng bước xử lý triệt để ô nhiễm chất độc hóa học/dioxin tại các sân bay Biên Hòa, Phù cát; tiếp tục triển khai điều tra, thu gom, xử lý chất độc CS tồn lưu sau chiến tranh trên địa bàn các tỉnh thuộc Quân khu 4, 5, 7, 9. Ngay sau khi được Bộ Quốc phòng giao, Đảng ủy, Bộ Tư lệnh đã tổ chức quán triệt, xây dựng chương trình hành động cụ thể, triển khai thực hiện một cách đồng bộ, toàn diện, xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị. Đã tích cực, chủ động, kịp thời tham mưu, đề xuất cho Nhà nước, Bộ Quốc phòng các nội dung liên quan đến nhiệm vụ xử lý chất độc hóa học tồn lưu sau chiến tranh, bảo vệ môi trường sinh thái; tham mưu, đề xuất lựa chọn công nghệ khả thi và hợp tác quốc tế trong khắc phục hậu quả chất độc hóa học tồn lưu sau chiến tranh. Trên cơ sở phát huy tiềm lực về con người, cơ sở vật chất, phương tiện kỹ thuật chuyên ngành, cùng với sự phối kết hợp chặt chẽ với các cơ quan, đơn vị và địa phương có liên quan, Binh chủng đã tập trung triển khai thực hiện có hiệu quả các dự án, nhiệm vụ xử lý chất độc hóa học tồn lưu sau chiến tranh được Bộ Quốc phòng giao. Quá trình thực hiện tuân thủ đúng các quy định hiện hành của Nhà nước và Bộ Quốc phòng, đảm bảo đúng nội dung, tiến độ và đạt được mục tiêu đã được phê duyệt, đảm bảo an toàn tuyệt đối về người và phương tiện, không gây phát tán ô nhiễm ra môi trường xung quanh. Một số kết quả cụ thể sau:

Đối với xử lý chất độc CS và đạn dược chứa chất độc CS tồn lưu sau chiến tranh, Binh chủng chỉ đạo Viện Hóa học-Môi trường Quân sự chủ trì, phối hợp với phòng Hóa học, phòng Khoa học quân sự, Bộ chỉ huy quân sự các tỉnh thuộc các Quân khu 4, 5, 7, 9 để tiến hành điều tra, thu gom và xử lý. Mặc dù quá trình thực hiện, gặp không ít khó khăn do một lượng lớn chất độc CS, đạn dược chứa chất độc CS chủ yếu nằm sâu trong lòng đất, tại các khu vực có địa hình hiểm trở, ít người qua lại, chỉ phát hiện được do quá trình san lấp mặt bằng và do người dân làm nương rẫy. Song các lực lượng tham gia xử lý đã khắc phục tốt mọi khó khăn, hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao, tính đến nay đã thu gom, xử lý được hàng trăm tấn chất độc CS và phương tiện chứa chất độc CS. Đặc biệt, năm 2005 đã xử lý xoá bỏ được điểm nóng về ô nhiễm chất độc CS tại Khu vực 8, phường Bùi Thị Xuân, thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định. Kết quả trên đã  góp phần làm trong sạch môi trường ở một số khu vực, đảm bảo an toàn cho người và môi trường xung quanh, tạo điều kiện thuận lợi cho nhân dân có đất canh tác, an tâm tư tưởng trong sản xuất và canh tác, góp phần ổn định tình hình kinh tế - chính trị - xã hội ở các địa phương.

Bộ đội Hóa học xử lý chất độc tồn lưu sau chiến tranh

Đối với xử lý chất độc hoá học/ dioxin, từ năm 2007-2010, Binh chủng đã chủ trì thực hiện chôn lấp, cô lập cách ly được gần 100.000m³ đất nhiễm chất độc hoá học/dioxin trên diện tích 4,3ha tại sân bay Biên Hoà (Dự án XĐ-1), ngăn cản phát tán dioxin ra môi trường xung quanh, góp phần cải thiện môi trường, bảo vệ sức khoẻ cho bộ đội và nhân dân trong khu vực. Kết quả thực hiện dự án đã khẳng định việc chôn lấp cô lập cách ly hoàn toàn đất nhiễm chất độc hoá học/dioxin bằng vật liệu cách ly HDPE, vải địa kỹ thuật, vật liệu lọc Enviromat và sử dụng Bentonit để hấp phụ là hiệu quả, dễ triển khai thực hiện, giá thành rẻ và phù hợp với điều kiện kinh tế Việt Nam hiện nay; đồng thời đã đào tạo được đội ngũ cán bộ, nhân viên có khả năng thực hiện tốt các nhiệm vụ xử lý chất độc hoá học tồn lưu sau chiến tranh, rút ra được các bài học kinh nghiệm cho việc triển khai thực hiện các dự án xử lý chất độc hoá học da cam chứa dioxin bằng phương pháp chôn lấp, cô lập, cách ly tiếp sau được tốt hơn. Từ năm 2014, Binh chủng tiếp tục được Bộ giao thực hiện dự án XĐ-2 đào xúc, vận chuyển, chôn lấp, cô lập cách ly khoảng hơn 50.000m³ đất nhiễm chất độc tại sân bay Biên Hoà, đến nay dự án đã hoàn thành 70% khối lượng công việc, dự kiến đến hết quí I năm 2016 sẽ hoàn thành thi công. Từ năm 2007 - 2013, Binh chủng thực hiện dự án Điều tra, đánh giá mức độ ô nhiễm chất độc hoá học/dioxin do Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam tại 7 sân bay (Đà Nẵng, Phù Cát, Nha Trang, Tuy Hoà, Phan Rang, Tân Sơn Nhất, Biên Hoà) và đề xuất các giải pháp xử lý; kết quả điều tra khảo sát cho thấy ngoài các khu vực nhiễm nặng đã được phát hiện trước đây còn phát hiện thêm một số khu vực nhiễm tại các sân bay Phù Cát, Đà Nẵng, Biên Hòa; các khu vực mới phát hiện đều bị ô nhiễm chất độc da cam chứa dioxin nặng, trên ngưỡng cho phép (theo tiêu chuẩn Việt Nam), trên cơ sở đó, dự án đã đề xuất các giải pháp trước mắt cũng như lâu dài để xử lý, khắc phục hậu quả ô nhiễm dioxin cho từng sân bay; kết quả khảo sát của dự án này cũng đã được Văn phòng Ban Chỉ đạo 33/Bộ Tài nguyên và Môi trường cập nhật trong Báo cáo tổng thể về tình hình ô nhiễm dioxin tại 3 điểm nóng: Sân bay Biên Hoà, Đà Nẵng và Phù Cát vào tháng 11/2013.

Bên cạnh việc trực tiếp điều tra, thu gom, xử lý chất độc tồn lưu, Binh chủng còn giao nhiệm vụ giám sát công nghệ dự án Xử lý môi trường ô nhiễm dioxin tại sân bay Đà Nẵng, do Cơ quan Phát triển quốc tế Hoa Kỳ (USAID)chủ trì thực hiện và Quân chủng Phòng không - Không quân làm chủ đầu tư. Lực lượng trực tiếp giám sát là Trạm Quan trắc miền Trung/Viện Hóa học-Môi trường Quân sự đã thường xuyên có mặt tại công trường xử lý, tổ chức giám sát theo đúng quy trình và kế hoạch phê duyệt. Trong quá trình giám sát, đã kịp thời phát hiện sự cố dò, rỉ chất độc ra môi trường xung quanh như: nước thải, khí thải sau xử lý vượt tiêu chuẩn cho phép (tiêu chuẩn QCVN 40:2011/BTNMT); khi phát hiện thấy sự cố, đã kịp thời báo cáo chủ đầu tư và yêu cầu nhà thầu thi công nước ngoài dừng gia nhiệt để kiểm tra, tìm nguyên nhân và thực hiện các biện pháp khắc phục.

Ngoài ra, Binh chủng còn thực hiện tốt các nhiệm vụ như: Tư vấn thiết kế kỹ thuật cho công trình xử lý đất nhiễm chất độc dioxin tại sân bay Phù Cát theo phương pháp chôn lấp, cô lập và tư vấn xây dựng phương án chống lan tỏa tạm thời ô nhiễm chất độc da cam chứa dioxin khu vực Tây Nam đường băng sân bay Biên Hòa do Văn phòng Ban chỉ đạo 33 là chủ đầu tư; chủ trì thẩm định các công nghệ xử lý đất nhiễm dioxin do các đối tác nước ngoài đề xuất; tham gia các hội nghị, hội thảo trong nước và quốc tế về khắc phục môi trường ô nhiễm chất độc hóa học da cam chứa dioxin.

Song song với việc trực tiếp thực hiện các dự án điều tra, xử lý chất độc hóa học tồn lưu, Binh chủng còn triển khai thực hiện đề tài cấp Nhà nước “Nghiên cứu lựa chọn công nghệ xử lý triệt để dioxin trong đất và trầm tích phù hợp điều kiện Việt Nam” thuộc Chương trình khoa học công nghệ trọng điểm cấp Nhà nước giai đoạn 2011 - 2015 “Nghiên cứu khắc phục hậu quả lâu dài chất da cam chứa dioxin do Mỹ sử dụng trong chiến tranh đối với môi trường và sức khoẻ con người Việt Nam”. Đề tài tập trung vào nghiên cứu đánh giá lựa chọn ra các công nghệ xử lý triệt để dioxin nhiễm trong đất và trầm tích phù hợp với điều kiện Việt Nam. Đến nay, đề tài đã cơ bản hoàn thành các nội dung nghiên cứu, lựa chọn ra được công nghệ tích hợp giữa rửa giải đất nhiễm, ô xy hoá nâng cao bằng các loại xúc tác tiên tiến và xử lý nhiệt. Đề tài có tính thực tế cao, thành công sẽ góp phần to lớn vào việc xử lý chất độc hóa học da cam/dioxin do Mỹ sử dụng trong chiến tranh Việt Nam tại các điểm nóng là các sân bay quân sự ở chiến trường miền Nam, phù hợp điều kiện Việt Nam.

Kết quả thực hiện kế hoạch hành động quốc gia khắc phục cơ bản hậu quả chất độc hoá học do Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam trong những năm qua của Binh chủng đã khẳng định sự nỗ lực vượt bậc, tinh thần vượt qua khó khăn, độc hại, nguy hiểm của cán bộ, chiến sỹ trong Binh chủng; được huấn luyện, bồi dưỡng trình độ chuyên môn sâu, khí tài, phương tiện được trang bị ngày càng hiện đại. Binh chủng thực sự là lực lượng nòng cốt cùng với các cơ quan, ban, ngành, địa phương, các lực lượng trên địa bàn bị ảnh hưởng chất độc hóa học, tạo sức mạnh tổng hợp trong thực hiện nhiệm vụ. Các lực lượng tham gia thực hiện xử lý chất độc hóa học tồn lưu sau chiến tranh ngày càng được thử thách, vững vàng về chính trị, giỏi về chuyên môn, sẵn sàng nhận và hoàn thành mọi nhiệm vụ được giao. Đội ngũ cán bộ nghiên cứu khoa học có thêm nhiều kinh nghiệm thực tiễn trong áp dụng, triển khai công nghệ và tiếp tục nghiên cứu, lựa chọn công nghệ khả thi trong xử lý chất độc hóa học tồn lưu sau chiến tranh phù hợp với điều kiện Việt Nam. Đồng thời vai trò, vị thế, uy tín của Binh chủng được nâng cao, thực sự là lực lượng đi tiên phong trong thực hiện nhiệm vụ khó khăn, phức tạp, nguy hiểm, độc hại, góp phần vào việc làm sống lại những “Vùng đất chết”; đúng như lời huấn thị của Nguyên Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh cho Binh chủng “Một Binh chủng không nhiều quân nhưng chức trách, nhiệm vụ, tầm quan trọng của nó đối với quân đội, đối với đất nước lại vô cùng to lớn, vô cùng quan trọng… Ở đâu có hơi độc, chất độc là các đồng chí đến và những nơi các đồng chí đã đến thì môi trường phải được trở lại trong sạch, an toàn. Đây là nhiệm vụ chiến đấu của các đồng chí trong thời bình, chiến đấu tẩy độc, khử độc theo kế hoạch, theo yêu cầu của địa phương, doanh nghiệp... Các đồng chí đã, đang và sẽ mãi mãi góp phần làm sáng ngời hình ảnh Bộ đội Cụ Hồ trong điều kiện mới”.

Để thực hiện nhiệm vụ xử lý chất độc hóa học tồn lưu sau chiến tranh từ nay đến năm 2020 mà BQP giao cho, Binh chủng cần tiếp tục xác định đây là một nhiệm vụ chính trị quan trọng; trên cơ sở kết quả và kinh nghiệm đã đạt được trong những năm qua, triển khai thực hiện tốt một số nội dung công việc sau:

1. Làm tốt chức năng tham mưu cho Nhà nước và BQP về các nội dung liên quan đến công tác xử lý chất độc hoá học tồn lưu sau chiến tranh.
2. Chủ trì, phối hợp với Quân chủng Phòng không - Không quân, Trung tâm Nhiệt đới Việt Nga, Viện Khoa học và Công nghệ Quân sự và các cơ quan, đơn vị liên quan triển khai khoanh vùng, cô lập toàn bộ, lựa chọn công nghệ phù hợp để từng bước xử lý triệt để khu vực ô nhiễm chất độc hoá học/dioxin tại sân bay Biên Hoà, Phù Cát và các điểm ô nhiễm vượt ngưỡng cho phép; tiếp tục điều tra, thu gom và xử lý chất độc CS tồn lưu sau chiến tranh.

Trước mắt, cần tập trung hoàn thành tốt việc xây dựng đề án tổng thể kiểm soát và xử lý ô nhiễm dioxin tại các sân bay Biên Hoà, Phù Cát và các khu vực dân cư xung quanh để báo cáo BQP và Chính phủ phê duyệt vào tháng 10/2016. Hoàn thành đúng nội dung, bảo đảm chất lượng dự án XĐ-2 để kết thúc vào quí I năm 2016 và dự án thu gom, xử lý chất độc CS và đạn dược chứa chất độc CS tồn lưu sau chiến tranh trên địa bàn các tỉnh thuộc các quân khu 4, 5, 7, 9 để kết thúc trong năm 2016; hoàn thành tốt nhiệm vụ giám sát công nghệ dự án Xử lý môi trường ô nhiễm dioxin tại sân bay Đà Nẵng. Đề xuất chủ trì thực hiện các dự án chôn lấp, cô lập, cách ly toàn bộ khối lượng đất, trầm tích nhiễm dioxin nặng còn lại của sân bay Biên Hoà và khối lượng đất, trầm tích nhiễm dioxin còn lại của dự án Xử lý môi trường ô nhiễm dioxin tại sân bay Đà Nẵng; thu gom, xử lý chất độc CS và đạn dược chứa chất độc CS tồn lưu sau chiến tranh trên địa bàn các tỉnh thuộc các quân khu 4, 5, 7, 9 sau năm 2016. Khẩn trương hoàn thành nghiệm thu đề tài “Nghiên cứu lựa chọn công nghệ xử lý triệt để dioxin trong đất và trầm tích phù hợp điều kiện Việt Nam” và đề nghị đưa kết quả nghiên cứu ra thử nghiệm tại thực địa./.