Ô nhiễm môi trường hiện đang là một trong những hiểm họa của nhân loại. Bảo vệ môi trường (BVMT) là nhiệm vụ cấp bách, lâu dài và là trách nhiệm của mọi quốc gia, dân tộc và của mỗi công dân. Nhận thức rõ vai trò, tầm quan trọng của BVMT, Đảng, Nhà nước ta đã có nhiều chủ trương, giải pháp lãnh đạo, chỉ đạo quyết liệt đối với nhiệm vụ BVMT và tập trung đầu tư nguồn lực đáng kể cho nhiệm vụ quan trọng này. Là lực lượng chuyên ngành trong xử lý các vấn đề về hóa, độc xạ, những năm qua, Binh chủng Hóa học đã phát huy vai trò nòng cốt giúp Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng (BQP) tham mưu cho Chính phủ xử lý các vấn đề về môi trường; đồng thời, trực tiếp triển khai các biện pháp BVMT, nhất là xử lý các sự cố về hóa, độc xạ và làm sạch môi trường.

Đại tá Hà Văn Cử, Phó Tư lệnh - Tham mưu trưởng giám sát hệ thống xử lý đất nhiễm Dioxin bằng công nghệ giải hấp nhiệt tại sân bay Đà Nẵng

Nổi bật là, Binh chủng đã thành lập nhiều trạm quan trắc, kịp thời đánh giá mức độ ô nhiễm môi trường, phát hiện gia tăng đột biến hoạt độ các đồng vị phóng xạ trong không khí, sinh vật chỉ thị và bụi rơi lắng sau sự cố nhà máy điện hạt nhân Fukusima (Nhật Bản) năm 2011. Để có cơ sở khoa học đánh giá tình trạng ô nhiễm, theo yêu cầu của Chính phủ và BQP, Binh chủng đã chỉ đạo các đơn vị lấy mẫu phân tích, kết luận và xử lý mẫu lạ; trực tiếp tham gia truy tìm, đánh giá mức độ nguy hiểm của các nguồn phóng xạ, hóa chất độc hại, ô nhiễm ở một số tỉnh, thành phố như: Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, Đồng Nai, Hồ Chí Minh. Từ đó chỉ đạo triển khai nghiên cứu, xây dựng quy trình công nghệ phù hợp và trực tiếp xử lý ô nhiễm môi trường ở nhiều địa phương; tổ chức khắc phục sự cố về dịch bệnh nhất là trong các đợt tiêu hủy gia cầm nhiễm cúm A/H5N1, dịch lợn tai xanh, v.v. Cùng với xử lý ở các địa bàn trọng điểm, Binh chủng còn chỉ đạo các đơn vị tích cực tiêu hủy số hóa chất bảo vệ thực vật tồn lưu, làm sạch đất bị nhiễm thuốc bảo vệ thực vật ở các địa phương bằng những giải pháp công nghệ mới; được Bộ Tài nguyên và Môi trường, các nhà khoa học đánh giá cao, góp phần bảo đảm an toàn cho hoạt động sản xuất và ổn định cuộc sống của nhân dân.

Với tinh thần trách nhiệm cao, Bộ đội Hóa học đã không quản ngại khó khăn, gian khổ, tổ chức lực lượng cứu hộ cứu nạn trong các tình huống sập hầm, lò, giếng sâu có khí độc; tham gia dập cháy hàng ngàn héc ta rừng phòng hộ; nghiên cứu, chế tạo nhiều hệ thống thiết bị xử lý nước ô nhiễm, kịp thời cung cấp nguồn nước sạch cho đồng bào vùng lũ lụt, góp phần ổn định đời sống nhân dân. Cùng với đó, Binh chủng đã triển khai thực hiện nhiều dự án điều tra chất lượng môi trường đất, nước, không khí, ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt của bộ đội ở các đồn biên phòng và dân cư thuộc các tỉnh Tây Nguyên, khu vực biên giới, vùng sâu, vùng xa; tham gia điều tra cơ bản hiện trạng kim loại nặng, dư lượng thuốc trừ sâu, chất độc khác trong các lớp trầm tích ở khu vực ven biển và các khu kinh tế từ Quảng Ninh đến Kiên Giang. Thêm vào đó, Binh chủng còn chủ trì triển khai nhiều công trình nghiên cứu khoa học, nghiên cứu lựa chọn công nghệ xử lý triệt để chất độc da cam/dioxin trong đất và trầm tích phù hợp điều kiện địa lý của Việt Nam; tham gia Chương trình nghiên cứu kỹ thuật an toàn hạt nhân phục vụ nhiệm vụ quân sự, quốc phòng giai đoạn 2013 - 2015 định hướng đến năm 2020 v.v.

Thực hiện Quyết định 67/2004/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Kế hoạch hành động giai đoạn 2004 - 2010 khắc phục hậu quả chất độc hóa học do Mỹ sử dụng trong chiến tranh Việt Nam, Binh chủng đã tổ chức điều tra, thu gom, khoanh vùng, tẩy độc, phục hồi môi trường ở nhiều khu vực trên địa bàn cả nước. Theo đó, từ năm 1997 đến nay, Binh chủng triển khai 12 dự án khắc phục hậu quả, 02 đề tài cấp nhà nước, 03 đề tài cấp BQP và 04 nhiệm vụ khoa học phục vụ cho nhiệm vụ khắc phục hậu quả chất độc do Mỹ sử dụng ở miền Nam Việt Nam. Kết quả đã thu gom, xử lý, tiêu hủy hàng trăm tấn chất độc, bom đạn hóa học CS, hàng vạn mét khối đất nhiễm chất độc da cam/dioxin; phối hợp với các cơ quan, đơn vị trong và ngoài Quân đội nghiên cứu các giải pháp công nghệ xử lý chất da cam/dioxin phù hợp với điều kiện Việt Nam, tiết kiệm hàng trăm tỷ đồng ngân sách Nhà nước.

Những chiến công thầm lặng của Bộ đội Hóa học đã góp phần quan trọng trong việc giữ gìn môi trường và cuộc sống yên bình của nhân dân, tô thắm hình ảnh cao đẹp "Bộ đội Cụ Hồ" trong thời bình. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của nền kinh tế đang nảy sinh nhiều hệ lụy phức tạp về môi trường, đòi hỏi quyết tâm chính trị rất cao của các cấp, các ngành và sự chung tay góp sức của toàn xã hội. Để tiếp tục triển khai có hiệu quả "Chiến lược BVMT của BQP đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030", Binh chủng tập trung chỉ đạo thực hiện tốt một số nhiệm vụ sau:

Một là, thường xuyên tổ chức quan trắc, cảnh báo ô nhiễm môi trường do các tác nhân hóa học, sinh học, phóng xạ, hạt nhân gây ra, kịp thời tham mưu cho BQP và các cơ quan chức năng chỉ đạo ứng phó với các sự cố, thảm họa về môi trường liên quan đến hoạt động quân sự. Cùng với tiếp tục phát huy hiệu quả của các trạm quan trắc, Binh chủng từng bước hoàn thiện và nâng cao hiệu quả hoạt động của các Trung tâm Ứng cứu sự cố hóa chất độc, phóng xạ, hạt nhân tại 3 miền (Bắc, Trung, Nam) theo Quyết định 2611/QĐ-TM ngày 18/12/2014 của Tổng Tham mưu trưởng và Đội khắc phục hậu quả về môi trường; tham gia hoạt động hỗ trợ nhân đạo và ứng cứu thiên tai, thảm họa trong nước; thực hiện nghĩa vụ quốc tế trong khối ASEAN và quốc tế khi có yêu cầu theo đúng Quyết định 5570/QĐ-BQP ngày 27/12/2014 của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng. Đồng thời, thực hiện Quyết định 1636/2010/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về "Quy hoạch mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia đến năm 2020”, Binh chủng tiếp tục phối hợp với Cục Khoa học Quân sự/BQP đẩy mạnh thực hiện Đề án "Xây dựng, kiện toàn hệ thống quan trắc, cảnh báo phóng xạ môi trường trong Quân đội", nhằm nâng cao năng lực của các trạm quan trắc, tạo sự liên kết chặt chẽ với mạng lưới quan trắc quốc gia. Đồng thời, thường xuyên cập nhật hiện trạng phóng xạ môi trường trên các địa bàn, kịp thời cơ động lấy mẫu, phân tích, định danh, định lượng các loại hóa chất, tác nhân sinh học trên các địa bàn khác nhau để có kết luận nhanh chóng, chính xác. Qua đó, kịp thời tham mưu cho Chính phủ, BQP và phối hợp với các cơ quan chức năng xử lý tình huống, đồng thời khuyến cáo, tư vấn, hướng dẫn nhân dân khắc phục hậu quả do chất độc gây ra.

Để nâng cao hiệu quả ứng phó với sự cố về môi trường, thời gian tới, Binh chủng cần chủ động tập trung giúp Quân ủy Trung ương, BQP tham mưu, đề xuất với Chính phủ ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về phòng, chống vũ khí hủy diệt lớn, ứng phó với các sự cố môi trường có liên quan hóa học, sinh học, phóng xạ, hạt nhân trong lĩnh vực quốc phòng, quân sự; kiến nghị với Chính phủ thực hiện các giải pháp đồng bộ nhằm quản lý chặt chẽ nguồn hóa chất độc, phóng xạ nguy hiểm; tham mưu cho các cơ quan quản lý Nhà nước ở Trung ương và các địa phương chỉ đạo triển khai thực hiện nghiêm túc cơ chế phối hợp bảo đảm an toàn trong các hoạt động hóa chất, bức xạ, nhất là trong các hoạt động ứng phó với các sự cố, thảm họa về môi trường. Cùng với làm tốt công tác tham mưu, phối hợp tổ chức thực hiện, Binh chủng tăng cường chỉ đạo công tác huấn luyện, diễn tập kiểm soát, phòng tránh, khắc phục hậu quả ứng phó sự cố thảm họa môi trường, phối hợp với các lực lượng triển khai thực hiện có hiệu quả chiến lược BVMT quốc gia trước những thách thức an ninh phi truyền thống. Binh chủng chỉ đạo các đơn vị nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền, giáo dục, phổ biến kiến thức cho cán bộ, chiến sĩ thấy rõ trách nhiệm BVMT trong tình hình mới; chủ động xây dựng nguồn nhân lực, nhất là đội ngũ cán bộ, nhân viên chuyên môn kỹ thuật chất lượng cao, các chuyên gia đầu ngành để nghiên cứu ứng phó với các sự cố và làm chủ công nghệ xử lý môi trường. Đồng thời, tích cực chuẩn bị tạo nguồn, dự trữ phương tiện, mua sắm trang thiết bị khí tài phòng hóa hiện đại, tăng cường hợp tác trong nước và quốc tế trong lĩnh vực ứng phó với  sự  cố môi trường độc, xạ và xử lý chất độc tồn lưu sau chiến tranh.

Bộ đội Hóa học xử lý chất độc tồn lưu sau chiến tranh  

Hai là, Chủ động ứng phó có hiệu quả các sự cố về môi trường do các tác nhân hóa học, sinh học, phóng xạ, hạt nhân, vũ khí hủy diệt lớn; xử lý chất thải nguy hại phát sinh trong hoạt động quân sự.Hiện nay, cùng với sự phát triển nhanh của các ngành công nghiệp hóa chất, việc ứng dụng năng lượng hạt nhân và biến đổi khí hậu sẽ làm gia tăng các nguy cơ sự cố môi trường do các tác nhân hóa học, sinh học, hạt nhân. Bên cạnh đó, không loại trừ các nguy cơ tiềm ẩn xuất phát từ âm mưu, hành động phá hoại của các lực lượng phản động trong và ngoài nước cấu kết với lực lượng khủng bố quốc tế có thể sử dụng vũ khí hủy diệt lớn hoặc tác nhân hóa học, sinh học, phóng xạ, hạt nhân tập kích vào các mục tiêu nhạy cảm hoặc đánh phá vào các cơ sở hóa chất, các nhà máy điện hạt nhân có thể gây ra những thảm họa khó lường. Ngoài ra, cần tính đến các thảm họa do tác nhân sinh học từ dịch bệnh đối với người, động vật và cây trồng hoặc có thể do yếu tố lây truyền từ bên ngoài quốc gia. Đây thực sự là nhưng thách thức không thể xem thường đối với công tác BVMT trong tình hình mới. Vì vậy, lãnh đạo, chỉ huy các cơ quan, đơn vị hóa học trong toàn quân cần chủ động nắm tình hình, rà soát các cơ sở công nghiệp hóa chất và ứng dụng năng lượng hạt nhân; nắm chắc các vùng đất có tồn lưu chất độc da cam/dioxin, CS, hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật; chủ động dự báo và xây dựng kế hoạch ứng cứu, khắc phục sự cố, tổ chức chặt chẽ công tác quan trắc, cảnh báo, phát hiện sớm những hiểm họa về hóa học, sinh học, phóng xạ, hạt nhân trong các hoạt động quân sự hoặc các sự cố, thảm họa môi trường; tích cực tham mưu cho cấp ủy, chính quyền các địa phương tổ chức tốt các biện pháp bảo vệ, xử lý có hiệu quả sự cố về ô nhiễm môi trường.

Ba là, Tập trung nghiên cứu, làm chủ công nghệ và đẩy nhanh tiến độ xử lý chất độc da cam/dioxin, CS tồn lưu sau chiến tranh, nhất là các "Điểm nóng". Hiện nay, Binh chủng đang tham gia nhiệm vụ giám sát công nghệ dự án "Xử lý môi trường ô nhiễm dioxin tại Sân bay Đà Nẵng" do cơ quan phát triển quốc tế Hoa Kỳ (USAID) là đối tác cùng BQP triển khai; đồng thời, tiếp tục triển khai thực hiện dự án "Xử lý đất nhiễm chất độc da cam/dioxin tại sân bay Biên Hòa giai đoạn 2". Theo đó, Binh chủng chỉ đạo tiếp tục điều tra, xác định các vùng đất có tồn lưu chất độc da cam/dioxin, CS, hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật; lập bản đồ khoanh vùng chống lan tỏa và cảnh báo; quan trắc đánh giá hiệu quả xử lý chất độc da cam/dioxin, CS, hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật của các dự án đã được triển khai. Lập kế hoạch từng bước thực hiện xử lý cải tạo, phục hồi môi trường khu vực có tồn lưu chất độ da cam/dioxin, CS, hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật mới được phát hiện; ưu tiên lựa chọn công nghệ xử lý triệt để, chi phí hợp lí, chú trọng hợp tác quốc tế để huy động vốn đầu tư, máy móc trang thiết bị công nghệ. Từng bước hoàn thành việc xử lý triệt để tồn lưu chất độc da cam/dioxin ở các "Điểm nóng" thuộc khu vực các sân bay: Đà Nẵng, Phù Cát, Biên Hòa; đồng thời, thực hiện tốt kế hoạch hành động của BQP đến năm 2020 về xử lý tồn lưu chất độc da cam/dioxin được ban hành kèm theo Quyết định 3490/QĐ-BQP ngày 16/9/2013 của Bộ trưởng BQP. Thực hiện sự chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ và Bộ trưởng BQP, Binh chủng đặt mục tiêu phấn đấu đến năm 2020, xử lý triệt để, khoanh vùng chống lan tỏa 50% diện tích đất nhiễm da cam/dioxin ở các điểm nóng và đến năm 2030 hoàn thành việc xử lý triệt để tồn lưu chất độc da cam/dioxin, CS ở các khu vực trong cả nước.

Trong giai đoạn hiện nay, thực hiện chiến lược BVMT là nhiệm vụ nặng nề, khó khăn, phức tạp, đòi hỏi sự quyết tâm rất cao của mọi cấp, mọi ngành và sự chung tay góp sức của toàn xã hội. Với ý thức chính trị cao trước những thách thức về hiểm họa môi trường của quốc gia, cán bộ, chiến sĩ Binh chủng Hóa học luôn phấn đấu hoàn thành tốt nhiệm vụ xử lý các sự cố về hóa, độc xạ, ô nhiễm môi trường, góp phần tích cực vào sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước và vì cuộc sống bình yên của nhân dân./.