Trong thời gian trên cương vị là Thứ trưởng Bộ Quốc phòng - Trưởng Cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia khắc phục hậu quả bom mìn và chất độc hóa học sau chiến tranh ở Việt Nam (Ban Chỉ đạo 701), đồng chí đã đề xuất nhiều chủ trương, quyết sách đúng đắn và chỉ đạo thực hiện có hiệu quả công tác khắc phục hậu quả chất độc hóa học tồn lưu sau chiến tranh và để lại nhiều dấu ấn rất quan trọng.

Thực hiện chủ trương của Đảng "công tác khắc phục hậu quả chất độc hóa học do Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam đối với môi trường và sức khỏe con người là vấn đề vừa cấp bách vừa lâu dài, là trách nhiệm của mỗi cấp ủy đảng, chính quyền, của cán bộ đảng viên và tổ chức trong hệ thống chính trị. Cần xác định nhiệm vụ xử lý dứt điểm ô nhiễm môi trường trong khu vực còn tồn đọng chất độc hóa học và chương trình chăm sóc, giúp đỡ người dân vùng phơi nhiễm chất độc da cam vào chương trình an sinh xã hội và nhiệm vụ phát triển kinh tế-xã hội hằng năm của địa phương, đơn vị"[1]. Với cương vị là Trưởng Ban Chỉ đạo 33 Bộ Quốc phòng, Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh trực tiếp chỉ đạo các cơ quan chức năng xây dựng kế hoạch, chương trình cho từng giai đoạn và hằng năm một cách cụ thể. Tại buổi kiểm tra tồn lưu chất độc hóa học/dioxin tại sân bay Biên Hòa ngày 27/6/2016, đồng chí chỉ đạo "Bộ Tư lệnh hóa học lập dự án tăng cường năng lực nghiên cứu, đánh giá, phân tích, thử nghiệm công nghệ xử lý...". Thực hiện sự chỉ đạo của Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh, Binh chủng Hóa học lập dự án "Tiếp nhận trang bị phân tích dioxin và môi trường do Chính phủ Nhật Bản tài trợ" nhằm nâng cao năng lực nghiên cứu, phân tích phục vụ công tác khắc phục hậu quả chất độc sau chiến tranh và môi trường. Đến nay, dự án đã hoàn thành giai đoạn 1, tiếp nhận 20 danh mục trang thiết bị với nhiều loại máy móc hiện đại, như máy sắc khí khối phổ phân giải cao JMS-800D, Hệ thống làm sạch mẫu nhanh cho phân tích dioxin, PCB và PBDE, Thiết bị lấy mẫu dioxin trong không khí HV1000R...; hiện đang thực hiện thủ tục hoàn thành tiếp nhận 05 thiết bị giai đoạn 2 và sẽ kết thức dự án vào quý 4/2023. Cùng với đó, đồng chí trực tiếp chỉ đạo Bộ Tư lệnh Phòng không-Không quân hoàn thành dự án “Xử lý môi trường ô nhiễm dioxin tại sân bay Đà Nẵng", xử lý hơn 90.000m³ đất nhiễm dioxin bằng công nghệ giải hấp nhiệt trong mố; triển khai thực hiện dự án “cơ sở hạ tầng và tiền xử lý dioxin chuẩn bị cho dự án hợp tác Việt Nam-Hoa kỳ xử lý dioxin sân bay Biên Hòa” và dự án "Xử lý ô nhiễm dioxin khu vực sân bay Biên Hòa giai đoạn 1"; chỉ đạo Bộ Tư lệnh Binh chủng Hóa học lập và triển khai thực hiện dự án "Xử lý đất nhiễm chất độc dioxin tại sân bay A So, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế" do Bộ Tư lệnh Hóa học làm chủ đầu tư; đến nay, dự án cơ bản đã hoàn thành, chuẩn bị bàn giao đất sạch cho địa phương theo đúng tinh thần chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ - Trưởng Ban Chỉ đạo 701.

Về kiện toàn Ban Chỉ đạo khắc phục hậu quả chất độc hóa học tồn lưu sau chiến tranh, ngày 21/3/2017, Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh chủ trì phiên họp triển khai một số nội dung liên quan đến thực hiện kế hoạch khắc phục hậu quả chất độc, trong đó đề nghị kiện toàn Ban Chỉ đạo 33 Bộ Tài nguyên và Môi trường với Ban Chỉ đạo khắc phục hậu quả bom mìn (Ban Chỉ đạo 504), giao cho Cục Khoa học quân sự và Bộ Tư lệnh Hóa học tham gia thực hiện. Với sự chỉ đạo trực tiếp của Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh, ngày 25/4/2017, đồng chí Tư lệnh Binh chủng báo cáo với Bộ Nội vụ cơ sở pháp lý và sự cần thiết phải kiện toàn Ban Chỉ đạo và chuyển Văn phòng Ban Chỉ đạo về Bộ Quốc phòng. Ngày 24/5/2017, Thủ tướng Chính phủ ban hành quyết định số 701/QĐ-TTg về việc thành lập Ban Chỉ đạo quốc gia khắc phục hậu quả bom mìn và chất độc hóa học sau chiến tranh ở Việt Nam (Ban Chỉ đạo 701). Cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo đặt tại Bộ Quốc phòng, đồng chí Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh là Trưởng Cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo.

Để giúp triển khai nhiệm vụ của Ban Chỉ đạo 701, theo Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh, cần thiết phải có các Trung tâm hành động để triển khai công tác điều hành, phối hợp, tổ chức thực hiện nhiệm vụ khắc phục hậu quả chất độc hóa học. Chính vì vậy, đồng chí trực tiếp chỉ đạo Bộ Tư lệnh Hóa học lập đề án thành lập Trung tâm. Ngày 20/7/2018, Bộ Tư lệnh có Tờ trình đề nghị Bộ Quốc phòng báo cáo Thủ tướng Chính phủ quyết định thành lập Trung tâm này, nêu rõ sự cần thiết, xác định vị trí, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, mối quan hệ công tác và tổ chức biên chế... Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh trực tiếp ký Đề án của Bộ Quốc phòng (số 2862/ĐA-BQP ngày 22/3/2019) và Tờ trình về việc thành lập "Trung tâm hành động quốc gia khắc phục hậu quả chất độc hóa học và môi trường"; ngày 21 tháng 6 năm 2019, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 761/QĐ-TTg về việc thành lập "Trung tâm Hành động quốc gia khắc phục hậu quả chất độc hóa học và môi trường" (NACCET) giao Bộ Quốc phòng trực tiếp chỉ đạo, Bộ Tư lệnh Hóa học quản lý NACCET để thực hiện việc điều hành, phối hợp, tổ chức triển khai các nhiệm vụ khắc phục hậu quả chất độc hóa học sau chiến tranh; xử lý ô nhiễm hóa chất độc, chất nguy hại, khắc phục sự cố hóa chất độc xạ và môi trường trong phạm vi toàn quốc. Đây là vinh dự, tự hào, nhưng cũng là nhiệm vụ, trọng trách nặng nề mà Đảng, chính phủ, Bộ Quốc phòng giao cho Binh chủng, đồng thời là kết quả của sự lãnh đạo, chỉ đạo, tầm nhìn chiến lược và sự quan tâm sâu sắc của Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh đối với công tác khắc phục hậu quả chất độc hóa học sau chiến tranh.

Tại lễ công bố quyết định của Thủ tướng Chính phủ về việc thành lập "Trung tâm Hành động quốc gia khắc phục hậu quả chất độc hóa học và môi trường", Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh đánh giá cao vai trò, trách nhiệm và thành tích, kết quả đã đạt được của Binh chủng Hóa học trong thực hiện nhiệm vụ xử lý chất độc hóa học tồn lưu sau chiến tranh và chỉ đạo Trung tâm cần tích cực, chủ động tham mưu, giúp Cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo 701 chỉ đạo, triển khai thực hiện có hiệu quả các dự án, nhiệm vụ xử lý, khắc phục hậu quả chất độc hóa học, ứng phó sự cố hóa chất độc, phóng xạ, bảo vệ môi trường; nghiên cứu làm chủ công nghệ xử lý chất độc hóa học chứa dioxin và tăng cường các hoạt động hợp tác quốc tế trong lĩnh vực xử lý chất độc da cam/dioxin.

Thực hiện chủ trư­ơng của Đảng và Nhà nư­ớc về hội nhập, hợp tác quốc tế trong lĩnh vực quân sự, quốc phòng, trong đó có nhiệm vụ khắc phục hậu quả chất độc hóa học sau chiến tranh, đồng chí Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh tham gia nhiều diễn đàn, hội thảo, quan hệ song phương, đa phương với các đối tác Hoa Kỳ, Nhật Bản, Vương quốc Bỉ, Ixraen... Nổi bật là trong cuộc đối thoại quốc phòng song phương Việt Nam - Nhật Bản lần thứ Tư (tháng 11/2016) đồng chí Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh làm việc với Tập đoàn Shimizu và Tập đoàn Nippon Steel and Sumikin Engineering về công nghệ xử lý chất độc dioxin và khả năng triển khai thử nghiệm tại Việt Nam và khả năng hợp tác phát triển công nghệ, giao cho Binh chủng Hóa học phối hợp với Tập đoàn Shimizu lập dự án thử nghiệm công nghệ xử lý đất nhiễm dioxin tại Việt Nam.

Triển khai ý kiến chỉ đạo của Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh, Binh chủng Hóa học, tháng 3 năm 2017, Binh chủng làm việc với Tập đoàn Shimizu/Nhật Bản về thử nghiệm công nghệ xử lý dioxin, lập dự án “Thử nghiệm công nghệ xử lý da cam/dioxin tại sân bay Biên Hòa” báo cáo Bộ Quốc phòng phê duyệt, đến tháng 6 năm 2018, Trung tâm Công nghệ xử lý môi trường ký Bản ghi nhớ với Tập đoàn Shimizu về triển khai thử nghiệm công nghệ xử lý đất, trầm tích ô nhiễm da cam/dioxin tại sân bay Biên Hòa bằng công nghệ rửa đất kết hợp với nhiệt tại khu vực Pacer Ivy sân bay Biên Hòa, dự án hoàn thành tháng 7 năm 2021, đã xử lý 960 tấn đất nhiễm dioxin bằng công nghệ rửa đất, kết quả khoảng 70% đất sau rửa có nồng độ trong giới hạn cho phép theo quy chuẩn;  xử lý trên 70 tấn bánh bùn nhiễm dioxin rất cao (sản phẩm của công nghệ rửa đất) bằng công nghệ giải hấp nhiệt trong lò của Công ty Tera Therm/Hoa Kỳ và công nghệ lò quay của Tập đoàn Shimizu, 100% bánh bùn sau xử lý loại bỏ 99,87% dioxin. Công nghệ rửa đất kết hợp với công nghệ nhiệt được thử nghiệm có hiệu quả cao về kinh tế và môi trường, có khả năng áp dụng để xử lý triệt để đất và trầm tích tại san bay Biên Hòa cũng như các khu vực khác còn tồn lưu dioxin tại Việt Nam.

Cùng với việc quan tâm chỉ đạo triển khai quyết liệt các giải pháp đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án  điều tra, thu gom, xử lý chất độc hóa học tồn lưu sau chiến tranh ngăn chặn và giảm thiểu sự tàn phá đối với hệ sinh thái, làm sạch môi trường, Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh còn quan tâm chăm lo nâng cao đời sống, sức khỏe của nạn nhân da cam/dioxin. Đặc biệt, đồng chí trực tiếp chỉ đạo Văn phòng Ban Chỉ đạo 701, Bộ Tư lệnh Hóa học làm việc với Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) về hỗ trợ người khuyết tật tại các tỉnh bị phun rải nặng chất da cam/dioxin, kết quả đã ký kết “Bản ghi nhận ý định giữa Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) và Văn phòng Cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo Quốc gia khắc phục hậu quả bom mìn và chất độc hóa học sau chiến tranh (Văn phòng 701) về hỗ trợ người khuyết tật Việt Nam tại các tỉnh bị phun rải chất da cam, ngày 20/4/2019”, và bản “Thỏa thuận viện trợ không hoàn lại trong phạm vi hạn chế giữa USAID và NACCET ngày 05/12/2019”. Tại Hội nghị tổng kết kết quả công tác khắc phục hậu quả bom mìn và chất độc hóa học/dioxin sau chiến tranh ở Việt Nam giai đoạn 2016-2020, phương hướng, nhiệm vụ 2021-2025 (ngày 08/01/2021), Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh yêu cầu "tập trung thực hiện các dự án về xử lý dioxin, dự án hỗ trợ nạn nhân chất độc hóa học, dự án rà phá bom mìn bảo đảm đúng tiến độ, chất lượng, hiệu quả".

Tại buổi làm việc với Bộ Tư lệnh Binh chủng Hóa học (ngày 22/1/2021), Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh ghi nhận, biểu dương những thành tích tiêu biểu của Binh chủng trong thực hiện nhiệm vụ, nhất là nhiệm vụ khắc phục hậu quả chất độc hóa học, lan tỏa phẩm chất tốt đẹp “Bộ đội Cụ Hồ” trong lòng Nhân dân. Yêu cầu Binh chủng tập trung nghiên cứu, điều tra, khảo sát tổng thể các khu vực nhiễm chất độc hóa học cả nước; đánh giá mức độ ảnh hưởng của chất độc tồn lưu sau chiến tranh đến hệ sinh thái và con người; nghiên cứu công nghệ công nghệ phục hồi, cải thiện môi trường theo hướng bền vững tại các khu vực nhiễm chất độc, phù hợp với điều kiện kinh tế-xã hội của Việt Nam. Thực hiện Kết luận của Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh, Binh chủng Hóa học tập trung chỉ đạo NACCET khẩn trương thực hiện các nội dung, mục tiêu dự án “Hỗ trợ cải thiện chất lượng sống của người khuyết tật tại các tỉnh bị phun rải nặng chất da cam” tại 8 tỉnh: Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Bình Định, Kon Tum, Bình Phước, Đồng Nai, Tây Ninh. Đến nay, đã tiến hành khám sàng lọc 12.000 người, 3.500 người nhận được can thiệp phục hồi chức năng; 6.000 người được dịch vụ chăm sóc y tế; gần 1.000 người nhận hỗ trợ về sống độc lập; gần 5.000 người nhà và người chăm sóc được đào tạo kỹ năng chăm sóc và nhận hỗ trợ trong việc chăm sóc người khuyết tật; đào tạo gần 400 cán bộ phục hồi chức năng và 2.500 người cung cấp dịch vụ. hỗ trợ định hướng đa chuyên ngành 10 cơ sở phục hồi chức năng; 08 tổ chức xã hội, câu lạc bộ, hội người khuyết tật tham gia vận động hỗ trợ người khuyết tật; hơn 200 người khuyết tật, nạn nhân da cam tham gia các hoạt động của mạng lưới hỗ trợ người khuyết tật.

Bằng những quyết sách kịp thời và đúng đắn, công tác khắc phục hậu quả chất độc hóa học tồn lưu sau chiến tranh và các hoạt động thiết thực vì nạn nhân chất độc da cam/dioxin những năm qua mang đậm dấu ấn của đồng chí Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh, có ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển kinh tế, ổn định chính trị, xã hội của đất nước; củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và Quân đội; thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội, củng cố quốc phòng, an ninh, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của Nhân dân nói chung, nạn nhân chất độc da cam/dioxin nói riêng.

Trong những năm tới, bên cạnh những thuận lợi cơ bản, Binh chủng Hóa học còn phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức lớn. Việc khắc phục hậu quả chất độc hóa học tồn lưu sau chiến tranh mới chỉ đáp ứng được một phần so với hậu quả nặng nề của cuộc chiến tranh hóa học do quân đội Mỹ gây ra. Trong khi đó, công nghệ xử lý dioxin rất phức tạp do các khu vực bị ô nhiễm có diện tích rất lớn. Để tiếp tục giải quyết hậu quả của chất độc tồn lưu sau chiến tranh, những vấn đề mang tính chiến lược mà Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh đã đặt ra vẫn là những chỉ dẫn quan trọng để Binh chủng Hóa học làm cơ sở tham mưu, đề xuất các giải pháp tổng thể, phù hợp, khả thi và nghiên cứu lựa chọn công nghệ, tổ chức thu gom, xử lý triệt để chất độc da cam/dioxin, góp phần quan trọng vào việc phát triển kinh tế, xã hội, xoa dịu "nỗi đau da cam"; gắn kết những tấm lòng nhân ái cùng quan tâm, chia sẻ, giảm bớt sự thiệt thòi của các nạn nhân da cam/dioxin./.

[1] Chỉ thị số 43-CT/TW, Ngày 14/5/2015 của Ban Bí thư (khóa XI) về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giải quyết hậu quả chất độc hóa học do Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam”