Cá nóc sống ở nước mặn nhiều hơn ở nước ngọt, phân bố chủ yếu ở vùng biển cận nhiệt đới và nhiệt đới. Ở nước ta cá nóc gặp ở các tỉnh miền Trung ( Quảng Ngãi, Quảng Nam, Hà Tĩnh, Quảng Ninh, Hải Phòng,…).

Cá nóc thường dễ nhận biết, thân ngắn từ 4-20cm, chắc, thường có nhiều màu sắc khác nhau, da cứng cáp, vẩy ngắn. Đầu cá to, mắt lồi, không có vẩy lưng và bụng, nhưng lởm chởm đầy gai, bụng cá thường to tự phình lên như quả bóng, nằm ngửa tự trôi theo dòng nước. Chất độc của cá (Tetrodotoxin-TTX) tập trung ở da, ruột, gan, cơ bụng, tinh hoàn và nhiều nhất ở trứng cá, vì vậy con cái độc hơn con đực và đặc biệt mùa sinh sản. Tetrodotoxin là một loại độc tố thần kinh cực độc, gấp hơn 1000 lần so với Cyanua. Nhưng bình thường nó tồn tại trong cá ở dạng tiền độc tố Tetrodomin không độc. Khi cá bị ươn hoặc bị va đập, tiền chất Tetrodomin sẽ biến đổi thành TTX gây độc. Khi đun sôi ở nhiệt độ 1000°C trong 6 giờ độc tố TTX mới giảm đi 50%, nó chỉ mất đi khi đun sôi ở 2000°C trong 10 phút. Vì vậy, không thể làm mất độc cá nóc bằng cách nấu và chế biến thông thường được. Cơ chế gây độc của Tetrodotoxin trong cơ thể là ức chế hoạt động bơm kênh Na-K và kênh Natrium tấm vận động qua màng tế bào, do đó gây ra liệt cơ, liệt hô hấp, đồng thời TTX còn phát động vùng cảm nhận hóa học gây nôn, nôn liên tục.

     Khi ăn cá, TTX được hấp thu nhanh qua đường ruột, dạ dày trong 5-15 phút, có tài liệu nói có thể hấp thu qua da. Đỉnh cao TTX trong máu là 20 phút và thải tiết qua nước tiểu sau 30 phút tới 3-4 giờ. LD50 cho chuột là 10µg/kg.

Sau khi ăn cá nóc 5-10 phút -3 giờ xuất hiện tê môi, lưỡi, mồm, mặt, mất cảm giác ở đầu ngón tay và chân, đau đầu, vã mồ hôi, buồn nôn và nôn, đau bụng, tăng tiết nước bọt, loạn ngôn, mất phối hợp, yếu cơ, mệt lả, đồng tử giãn, liệt cơ tiến triển, tím, co giật, ngừng hô hấp, hạ HA và hôn mê. Tử vong 4-24 giờ sau khi ngộ độc, cao nhất là 6 giờ đầu (nguyên nhân tử vong là liệt cơ hô hấp và hạ huyết áp). Khi xét nghiệm máu thấy bạch cầu tăng, công thức bạch cầu chuyển trái, tốc độ máu lắng cao; điện tâm đồ cho kết quả nhịp chậm, rối loạn nhịp tim. Tìm TTX, khó thực hiện và không cần thiết.

Cá nóc

Cách xử trí khi bị ngộ độc cá nóc bằng biện pháp hồi sức hô hấp là cơ bản nhất.

Nếu đang ở nhà hoặc nơi ăn cá, ngay khi có dấu hiệu đầu tiên chúng ta sử dụng: Than hoạt: 30g + 250ml nước sạch quấy đều, uống hết một lần, ở trẻ 1-12 tuổi uống 25g, trẻ dưới 1 tuổi 1g/kg. Uống than hoạt sớm trước 1 giờ sau khi ăn cá sẽ có hiệu quả cao loại bỏ chất độc.  Thuốc Sorbitol 1g/kg cho cả người lớn và trẻ em trên 2 tuổi.

Nếu đang trên đường cấp cứu, chúng ta sử dụng: Than hoạt: 30g + 250ml nước sạch quấy đều uống hết một lần nếu chưa được uống và bệnh nhân còn tỉnh. Nếu người bị ngộ độc co giật thì dung trung bình 2,5-5mg seduxen trước khi uống than hoạt. Cho thở oxy và bóp ambu nếu bệnh nhân tím và ngừng thở, đặt nội khí quản, bơm bóng chèn (nếu có điều kiện) để tránh sặc. Truyền dịch và duy trì huyết áp.

Tại bệnh viện, nếu đã xuất hiện triệu chứng tím, rối loạn ý thức: Thì không gây nôn. Đặt ống nội khí quản, có bơm bóng chèn để đảm bảo đường dẫn khí, hỗ trợ hô hấp bằng bóng ambu, thở máy. Đặt xông rửa dạ dày nếu mới ăn cá trong 1 giờ đầu, sau rửa cho than hoạt 1-2g/kg. Truyền dịch Glucose 5% và NaCl 9% để duy trì huyết áp. Điều trị các triệu chứng nặng (nếu có) theo chỉ dẫn của bác sĩ.

Một số bài thuốc nam sơ cứu khi bị ngộ độc cá nóc: Dùng hạt trám sống 20 hạt, đem giã nát lấy nước hoặc mài hạt trám để lấy nước uống hoặc uống 1 bát dầu hạt cải, giúp nôn ra chất độc. Có thể lấy khoảng 500 đến 1000 rễ cỏ tranh tươi, đem giã nát lấy nước uống hoặc sắc nước uống. Hoặc lấy khoảng 250g cỏ ruột gà, sắc lấy nước uống. Một số bài thuốc khác như: Lấy lá khoai lang non 1 nắm nhỏ, đem giã nát rồi hòa với nước sôi để nạn nhân uống cho đến khi nôn ra chất độc. Lấy lá tía tô 25g, gừng tươi 25g và rễ cỏ tranh 160-200g. Các vị trên hợp thang sắc nước uống. Sử dụng bí đao một lượng vừa phải, rửa sạch thái nhỏ rồi giã nát như bùn, vắt lấy nước cho nạn nhân uống nhiều (Có xay bí đao bằng máy xay sinh tố, thêm nước rồi vắt lấy nước uống). Có thể lấy lá tía tô và cam thảo bắc, mỗi vị 10g, sắc uống hoặc dùng đậu xanh 30-50g, cam thảo bắc 10g, đem sắc kĩ lấy nước uống.

Độ nặng của ngộ độc cá nóc tùy thuộc vào lượng độc tố và thời gian được cấp cứu. Nếu bệnh nhân có triệu chứng nhẹ có thể theo dõi và khỏi. Nếu có triệu chứng rõ, chưa tím tái, điều trị cấp cứu ban đầu và hồi sức, sẽ cứu được trong vòng 24 giờ. Trường hợp thiếu oxy lâu, không được cấp cứu ban đầu có thể gây biến chứng hoặc tử vong.

Cách phòng ngừa tốt nhất là không ăn cá nóc. Khi ăn phải cá nghi ngờ là cá nóc: uống thuốc giải độc ngay (than hoạt và sorbitol) đồng thời phải đến ngay bệnh viện gặp bác sĩ giúp cho việc xử trí được kịp thời, hiệu quả nhất./.

Theo: Sức khỏe và đời sống